학술논문

	o	ㅋ	ㄱ	ㅅ	ㅈ	ㅌ	ㄷ	촉	ㄴ	ㅎ	ㅂ	ㅃ	ㅁ	야	ㄹ	와
ㅏ	あ a	ぁ	か ka	が ga	さ sa	ざ za	た ta	だ da		な na	は ha	ば ba	ぱ pa	ま ma	や ya	ゃ lya	ら ra	わ wa	ゎ lwa	ん n
l	い i	ぃ	き ki	ぎ gi	し si	じ zi	ち ti	ぢ di		に ni	ひ hi	び bi	ぴ pi	み mi			り ri
ㅜ	う u	ぅ	く ku	ぐ gu	す su	ず zu	つ tu	づ du	っ	ぬ nu	ふ hu	ぶ bu	ぷ pu	む mu	ゆ yu	ゅ lyu	る ru
ㅔ	え e	ぇ	け ke	げ ge	せ se	ぜ ze	て te	で de		ね ne	へ he	べ be	ぺ pe	め me			れ re
ㅗ	お o	ぉ	こ ko	ご go	そ so	ぞ zo	と to	ど do		の no	ほ ho	ぼ bo	ぽ po	も mo	よ yo	ょ lyo	ろ ro	を wo

	o	ㅋ	ㄱ	ㅅ	ㅈ	ㅌ	ㄷ	촉	ㄴ	ㅎ	ㅂ	ㅃ	ㅁ	야	ㄹ	와
ㅏ	ア a	ァ	カ ka	ガ ga	サ sa	ザ za	タ ta	ダ da		ナ na	ハ ha	バ ba	パ pa	マ ma	ヤ ya	ャ lya	ラ ra	ワ wa	ヮ lwa		ン n
l	イ i	ィ	キ ki	ギ gi	シ si	ジ zi	チ ti	ヂ di		ニ ni	ヒ hi	ビ bi	ピ pi	ミ mi			リ ri
ㅜ	ウ u	ゥ	ク ku	グ gu	ス su	ズ zu	ツ tu	ヅ du	ッ	ヌ nu	フ hu	ブ bu	プ pu	ム mu	ユ yu	ュ lyu	ル ru			ヴ vu
ㅔ	エ e	ェ	ケ ke	ゲ ge	セ se	ゼ ze	テ te	デ de		ネ ne	ヘ he	ベ be	ぺ pe	メ me			レ re
ㅗ	オ o	ォ	コ ko	ゴ go	ソ so	ゾ zo	ト to	ド do		ノ no	ホ ho	ボ bo	ポ po	モ mo	ヨ yo	ョ lyo	ロ ro	ヲ wo		ーー

독일어
ä	Ä	ö	Ö	ü	Ü	ß
프랑스어
á	à	Á	À	é	è	É	È	ç	Ç	ê
스페인어
à	á	Á	é	É	í	Í	Ó	ó	Ú	ú	Ñ	ñ	ä	Ä

발행년	- (예 : 2010-2015)

Tumor budding and E-Cadherin expression in endometrial carcinoma: Are they prognostic factors in endometrial cancer?

Academic Journal

Koyuncuoglu, Meral ; Okyay, Emre ; Saatli, Bahadir ; Olgan, Safak ; Akin, Mustafa ; Saygili, Ugur

In Gynecologic Oncology April 2012 125(1):208-213

Full Text (ScienceDirect) Full Text (Clinical Key) Web of Science Scopus JCR 저널정보 Find it@PNU

Protective Effect of Hypericum perforatum Extract on Gentamicin Induced Nephrotoxicity in Mice

Academic Journal

Kaplan H.M.; İzol V.; Aridoğan İ.A.; Olgan E.; Yegani A.A.; Pazarci P.; Şingirik E.

International Journal of Pharmacology. 12:663-668

Open Access (OpenAIRE) Web of Science Scopus JCR 저널정보 Find it@PNU

Protective Effect of Alpha-linolenic Acid on Gentamicin Induced Nephrotoxicity in Mice

Academic Journal

Kaplan H.M.; İzol V.; Arıdoğan İ.A.; Olgan E.; Yegani A.A.; Pazarcı P.; Şingirik E.

International Journal of Pharmacology. 12:562-566

Open Access (OpenAIRE) Web of Science Scopus JCR 저널정보 Find it@PNU

Moliyaviy hisobot standartlarini joriy etishni takomillashtirishda fizikaviy masalardan foydalanishning ahamiyati: STARS International University 257 Annotatsiya: Ushbu maqolada moliyaviy hisobot standartlarini joriy etishni takomillashtirishda fizikaviy masalalardan foydalanishning o‘rni xususida bildirilgan fikr – mulohazalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: fizik masala, matnli, eksperimental (tajribali), grafik va rasmli masalalar. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasiga doimo yuqori e’tibor qaratib kelin- gan va ta’limni rivojlantirish, yuksaltirish maqsadida har yili respublikamizda bir qator chora-tadbirlar o‘tkaziladi. Fizika sohasini oladigan bo‘lsak, pedagoglarimiz “Fizika o‘qitish metodi- kasi” bo‘yicha o‘z bilim va malakalariga ega bo‘lishi lozim. Fan mavzulari haqidagi ma’ruzalar qay tartibda bayon qilinishi, masalalar qanday yechilishi va laboratoriya mashg‘ulotlarini o‘tkazishda qanday qoidalarga rioya qilish kerak ekanligi haqidagi bilimlarni bera olishlari zarur. Bundan tashqari, bo‘la-jak pedagoglarga fanning mazmun- mohiyati maqsadi haqida yetarli darajada ma’lumotlar berishlari kerak. Masalalar yechishda uning mohiyatiga ko‘ra: ijodiy masalalar va ijodiy bo‘lma- gan masalalarga bo‘lish mumkin. Ijodiy masala talabani mustaqil fikrlashga, man-tiqan o‘ylashga, masalaning mazmunini to‘la-to‘kis tushunib olishga undaydi. Bu tipdagi masalalar boshqa tipdagi masalalardan murakkablik darajasi bilan ajralib turadi. Shuningdek, ijodiy masalalar qidiruv va konstruktorlik masalalari bo‘lib, ular masala shartiga ko‘ra matnli, eksperimental (tajribali), grafik va rasmli masalalar-ga bo‘linadi hamda yechish usuliga ko‘ra sifat, hisoblash, grafik va eksperimen-tal masalalarga ajratiladi. Fizika o‘qitish amaliy metodlar ichida masalalar yechish muhim o‘rin egallaydi. Bilimlarni amaliy qo‘llashni bilish – bu onglilik mustaqil bilim-lar olish ko‘rsatkichidir. Hatto o‘quv materiallarini ongli, formal bo‘lmagan holda o‘zlashtirganda ham bilimlarni qo‘llay olish mahorati o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmay-di. Bunga maxsus o‘quv mashg‘ulotlari kerak bo‘ladi. Bilimlarni amaliy qo‘llashga MUZAFFAROVA DILSORA HAMID QIZI BuxDU “Fizika o‘qitish metodikasi” mutaxasisligi, 4-kurs talabasi MOLIYAVIY HISOBOT STANDARTLARINI JORIY ETISHNI TAKOMILLASHTIRISHDA FIZIKAVIY MASALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI https://doi.org/10.47689/STARS.university-5-pp255-259 «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 258 o‘rgatishda fizikadan masalalar yechish muhim o‘rin egallaydi. Masalalar yechishda qo‘yiladigan asosiy maqsad, o‘quvchilar fizik qonunlarni chuqurroq tushunsinlar, ularni ajrata olsinlar va ulardagi fizik hodisalarni tahlil qila olishlari, amaliy mas-alalar yechishga qo‘llay bilishlari lozim. Talabalarni masalalar yechishga o‘rgatish-da, masala mazmunini muhokama qilish davomida rasm, chizma, sxemalarga katta e’tibor berish kerak, chunki u masalani to‘laqonli yechishga yordam beradi. Fizika masalalarini turli usullarda yechishda masalalarning mazmuni, ularga qo‘yiladigan talablar asosida o‘zgaradi. Shuning uchun masalalarni yechishni bir usulda emas, balki bir necha usullarda yechish maqsadga muvofiqdir. Fizika o‘qitishda masala yechish muhim ahamiyatga ega. Masala yechish fizika o‘qitish jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, u fizik tushunchalarni shakllan-tirishga katta hissa qo‘shadi, fizik fikrlarni rivojlantiradi, bilimni amalda qo‘llash malakasini orttiradi. Fizika masalalarini yechish quyidagi hollarda keng qo‘llaniladi:a) yangi axborotlar berishda;b) muammoli vaziyat hosil qilish va o‘quvchilarga muammo qo‘yishda;d) amaliy malaka va ko‘nikmani shakllantirishda;e) o‘quvchilar bilimining mustahkamligi va chuqurligini sinashda;f) materialni mustahkamlash, umumlashtirish va takrorlashda;g) texnika yutuqlari bilan tanishtirishda va politexnik ta’lim berishda;x) o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda.Talabalarning ijodiy qobiliyatlarini o‘stirishda masalalarning o‘rni juda katta- dir. Masala yechish orqali o‘quvchilarning mehnatsevarligi, sinchkovligi, mustaqil mulohaza yuritishi, o‘qishga qiziqishi va xulqi, qo‘yilgan maqsadga erishishdagi qat’iyligi tarbiyalanadi. Fizikadan masala yechish o‘quvchilarning dunyoqarashlari-ni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, ularni olimlarning ishlari, fan va texnikan-ing yutuqlari bilan tanishtirib boradi. Masala yechish ko‘p hollarda fizika darslar-ining tarkibiy qismi bo‘lib keladi. O‘qituvchi yangi mavzuni bayon qilishda va uni mustahkamlashda, o‘tilganlarni takrorlashda, o‘quvchilarning mustaqil ishlarida va bilimlarini sinab ko‘rishda masala yechishdan foydalanadi. Fizikaga qiziquvchi o‘qu-vchilar bilan sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda ham masalalar yechiladi, ular olim-piadaga tayyorlanadi. Olimpiadaga yechilishi qiyin va yangilik elementlarini o‘z ichiga olgan masalalar tanlanadi. Masala yechish - olingan nazariy bilimni amaliyot-ga qo‘llashdir. Bu esa o‘quvchilarning fizik tafakkurini (fikrlashini) rivojlantirishda, jumladan, hodisalarni tahlil qilishda, ular haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirishda, o‘xshash tomonlarini va farqini aniqlashda katta ahamiyatga egadir. Mantiqiy xu-losalar, matematik amallar va fizikadagi qonunlar hamda metodlarga asoslangan holda yoki eksperiment yordamida yechiladigan muammo fizik masala deyiladi. Fizik masalada qo‘yilgan muammoni hal etish, masala yechishdan iboratdir. Masala yechish orqali talabalar bilimlarini kengaytiradilar. Qonun va formulalarni chuqur-roq bilishni o‘rganadilar, ularni qo‘llanish chegaralarini ko‘rib chiqadilar. Umumiy qonuniyatlarni aniq bir vaziyatlarga qo‘llash malakasini egallaydilar. Masala yech-ish jarayonida hisoblash, adabiyotlar va ma’lumotnomalar bilan ishlash malakalari hosil bo‘ladi. Masala yechish aqliy faoliyatni, fizik hodisalarga maxsus yondashish yo‘llarini shakllantiradi. Talabalar ma’lum bir mavzuga oid masala yechishda keng hodisalar ko‘lamini bilishga jiddiy yondashishni o‘rganadilar. Masalan, kinemati-kani o‘rganishda masala yechish orqali talabalar berilgan nuqtalar sistemasi uchun STARS International University 259 harakat qonunlarini bilish orqali harakatning hamma xarakteristikalarini aniqlash mumkinligiga ishonch hosil qiladilar (tezlik, tezlanish, impuls, energiya, ...). “Nuqta dinamikasi”ni o‘rganishda o‘qituvchi Nyutonning ikkinchi qonuni kuch, massa va tezlanish orasidagi bog‘lanish bo‘lmasdan, u harakat tenglamasi ekan-iga alohida e’tibor berishi lozim. Uni diﬀerensial tenglama ekani ko‘rsatib o‘tila-di. Talabalar hali diﬀerensial tenglamalarni yechishni bilmasalar ham uni to‘g‘ri tasavvur qila oladilar. Masala yechish bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarda hisoblash malakasini oshirishga mashq-masalalar, u yoki bu qonunlarning qo‘llanishlarini namoyish qiluvchi masalalar, bilimni mustahkamlash va nazorat qilish masalalari va bilimni orttirishga xizmat qiladigan masalalar ko‘rib boriladi. Bilimni mustahka-mlash va nazorat qilishga oid masalalar va mashq masalalar ma’ruzadan va kitob-dan olingan tayyor bilimni qo‘llashga mo‘ljallanadi. Bu masalalar asosan xotira va diqqat mexanizmiga asoslanadi. Masalan, berilgan sharoitda (haroratda) moleku-lalarning o‘rtacha kvadratik tezligini hisoblashga oid mashq-masala yechish orqa-li talaba molekula tezligining juda kattaligiga ishonch hosil qiladi, formulalar takrorlanadi. Bularning hammasi molekular fizikani o‘rganishda foydalidir. Avval ma’lum bo‘lganlar bilan yangi no‘ma’lumlar orasida bog‘lanishlar o‘rnatuvchi ma-salalar aqliy faoliyatni qo‘zg‘atuvchi bo‘lib xizmat qiladi. Bunday masalalar bilimni orttirishga xizmat qiluvchi masalalardir. Ularni yechish orqali talabalar yangi bilim-lar oladilar. Agar talaba nazariy jihatdan bo‘sh bo‘lsa, bunday masalalarni yecha olmasligi mumkin. Shuning uchun talabalar nazariy tayyorgarligiga e’tibor qilish lozim, aks holda muvaﬀaqiyatga erishib bo‘lmaydi. Masalani quyidagi reja asosida yechish mumkin (ba’zi masalalarni yechishda ayrim bandlari tushib qolishi mumkin): 1) masala sharli diqqat bilan o‘qiladi;2) masaladagi hamma so‘zlarning ma’nosi tushunarlimi? Noma’lum so‘z ma’no- si kitobdan yoki o‘qituvchidan aniqlanadi; 3) masala sharti yoziladi (hammasi bir o‘lchov birliklar sistemasidaligi aniqla- nadi); 4) chizmasi chiziladi (agar u zarur bo‘lsa);5) masalani tahlil qilib, fizik ma’nosi ochiladi;6) bu masalani yechishda qanday qonuniyatlardan foydalanilishi aniqlanadi.7) fizik kattaliklarni bog‘lovchi tenglama tuziladi;8) tenglamani yechib, noma’lum kattalik topiladi va umumiy ko‘rinishda javob olinadi; 9) kattaliklarning qiymatlarini SI sistemasiga keltirib, o‘rniga qo‘yib, hisoblab, son qiymati topiladi; 10) olingan javob tahlil qilinadi, berilganlarning o‘zgarishi bilan noma’lum qan- day o‘zgarishi ko‘rib chiqiladi. Masala doim shu reja asosida yechib borilsa, talabalar ko‘nikib qoladilar. Biror bosqich qolib ketsa, masala to‘g‘ri chiqmasligi mumkin. O‘qituvchi uni ko‘rsatib borishi lozim. Fizika masalalari: 1) mazmuniga ko‘ra, 2) shartiga ko‘ra va 3) yechishuslubiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi.1) Mazmuniga ko‘ra masalalar mexanik, molekular fizika, elektr, optika, atom va yadro fizikasiga doir masalalarga bo‘linadi. Bundan tashqari konkret va abstrakt mazmunli masalalar ham mavjud. Abstrakt masalalarning mazmuni umumiylikka «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 260 ega bo‘lib, hodisalarning mohiyatini ochib berishga qaratilgan. Konkret mazmunli masalalar esa amaliyot va o‘quvchilarning hayotiy tajribalaribilan bog‘langanligi uchun katta ko‘rgazmalilikka ega. Konkret masalalar texnikmazmunli (politexnik ta’lim), tarixiy mazmunli (tarbiyaviy), qiziqarli mazmunli (qiziqishni uyg‘otuvchi) masalalarga bolinadi. Sodda masala yechish deganda uni yechish vaqtida bitta-ik-kita formula ishlatiladigan, bitta-ikkita xulosa chiqariladigan, formulaning maz-munini izohlashga, sodda tajribani bajarishga mo‘ljallangan masalalar tushuniladi. Murakkab masalalar - uni yechish vaqtida bir necha fizik qonuniyatlar qo‘llanadi-gan, fizikaning turli bo‘limlariga oid bilimlardan foydalaniladigan, bir necha xulosal-ar chiqariladigan, tajribani bajarishda yetarli malakaga ega bo‘lishni talab etadigan masalalardir. Bu masalalar muammoli vaziyat hosil qilishni va yangilik elementlarini o‘z ichiga olishi lozim. Ijodiy masalalar ikki xil bo‘ladi: qidiruv va konstruktorlik masalalari. 2) Masala shartiga ko‘ra matnli, eksperimental (tajribali), grafik va rasmli mas- alalarga bo‘linadi. 3) Yechish usuliga ko‘ra masalalar sifatga doir, hisoblashga doir, grafikli mas- alalar va eksperimental masalalarga ajratiladi. Sifat masalalarning mohiyati shun-daki, ular hodisalarning fizik mohiyatini ochib berishga qaratilgan bo‘ladi. Fizik qonunlarga, fizik formulalarga tayangan holda mantiqiy fikrlash orqali hal qilin-adigan masalalar sifat masalalari deyiladi. Bunday tipdagi masalalarda hisoblash-lar bajarilmaydi. Sifat masalalarning metodik afzalliklari ko‘pdir. Fizik qonunlarga asoslangan, mantiqiy xulosalar chiqarishdan iborat bo‘lgan masalalarni yechish metodi, fikrlashning ajoyib maktabi hisoblanadi. Sifat masalalari fizik hodisalar va ularning qonuniyatlarini aniq tushuntirib beradi. O‘quvchilarda hisoblash ma-salalariga nisbatan to‘g‘ri munosabatni tarbiyalaydi, ularda har qanday masalani yechishni uni fizik mazmunini tahlil qilishdan boshlashga o‘rgatadi. Darsda o‘tilgan mavzuni mustahkamlash maqsadida unga oid masalalar beriladi. Fizikaning gidro-dinamika bo‘limida asosan sifat masalalar beriladi. Hisoblashga doir masalalari bir necha matematik operatsiyalarni qo‘llash orqali yechiladi. Matematik apparatning qo‘llanilishiga qarab masalalarni yechish usullari arifmetik, algebraik va geometrik usullarga bo‘linadi. Masala yechishdagi mantiqiy uslublar - analitik va sintetik yoki analitik sintetik uslublardir. Analitik uslubda masalani noma’lum kattalikning topilishidan boshlab yechiladi. Uni bir necha sodda masalalarga bo‘lib yuboriladi. Sintetik uslubda masalada berilganlar orasidagi bog‘lanishlarni aniqlab borib, ox- iri topilishi kerak bo‘lgan bitta noma’lumga ega bo‘lgan tenglikka boriladi. O‘qituv-chi masala yechish orqali o‘quvchilarni tarbiyalaydi va masalalarni mustaqil yech-ishga o‘rgatadi. Fizika o‘qitishda amaliy metodlar ichida masalalar yechish muhim o‘rin egallaydi. O‘rta maktabda foydalanishuchun to‘plamlarda berilgan hamma masalalarni turli asoslarga ko‘ra klassifikasiyalash mumkin. Bilamizki, fizika qonunlarini bilish bu masalalarni yechishga imkon beradi. Mas- ala yechishni bilish, talabalarni mustaqil ijodiy ishlashiga, o‘rganilayotgan hodisani tahlil qilishga o‘rgatadi, ularni keltirib chiqargan sabablarini ajratib olishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda talabalarni masalalar yechishga o‘rgatishda, masala mazmunini muhokama qilish davomida rasm, chizma, sxemalarga katta e’tabor berish bilan birga masala mazmunidan kelib chiqib, bir usulda emas, balki bir nech- STARS International University 261 ta usullarda ham yechish mumkinligini o‘rgatib borish va ushbu masalani oson ye-chiladigan usulini oldindan ko‘ra olishga o‘rgatish maqsadga muvofiq deb o‘ylay-man. Mustaqil ravishda masala yechish talabaning fikrlash darajasini oshirishga juda foydali bo‘ldi. Fizikaviy masalalarni turli usullarda yechish metodikasini ta’lim bosqichiga qarab guruhlash o‘quvchi-talabalarning mavzuni o‘zlashtirish darajasi-ni oshiradi deb hisoblayman. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 14-fevraldagi 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. 2. G‘aniyev A.G. Avliyoqulov A.K. Almardonova G.A. Fizika. Akademik listey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik. 3 qismli.-T.: O‘qituvchi. 2003. II-qism. 3. Xudayberganov A.M. Tursunmetov K.A. Fattoxov M.A. Fizika. Ma’ruzalar matni. Akademik listeylar uchun. III-qism.-T.: O‘qituvchi. 2001. 4. Y.G‘. Mahmudov Fizikadan savol - masalalar to‘plami. T. O‘qituvchi. 1994. 224b

Academic Journal

Dilsora Muzaffarova

Новый Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных стандартов финансовой отчетности. 1:257-261

Find it@PNU

O‘quvchilarning ona tili bo‘yicha iqtidorini aniqlash va rivojlantirishning o‘ziga xosligi: STARS International University 379 Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidan bilimdonli- gini oshirish va mustaqil ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish, iqtidorini rivojlantirish, faoliyatning turli ko ‘ rinishlariga qiziqishni rivojlantirish muammolariga oid ma’lumotlar keltirib o ‘ tilgan. Kalit so‘zlar: maktab, ta’lim, inson, muvaffaqiyat, kasbiy faoliyat, ijtimoiy ma’no, iqtidor, qobiliyat, ishtiyoq, moyillik, mehnatsevarlik, ishchanlik, talabchanlik. XXI asr jahon ta’limining rivojlanish tendensiyalari negizida ta’lim jarayoni sub- yektlari faoliyatini innovatsion tashkil etishni muvofiqlashtirish, har tomonlama bar-kamol shaxsni voyaga yetkazish, kompetensiyaviy yondashuvlar zamirida peda-gogik texnologiyalarni takomillashtirish vazifalari yetakchilik qilmoqda. O ‘ zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 15 martdagi 140- son “Umumiy o ‘ rta ta’lim to ‘ g‘risida”gi Nizomga binoan umumiy ta’limga qo‘yila- yotgan zamonaviy talablarni hisobga olgan holda umumiy o‘rta ta’lim muassasa-lari faoliyatini tashkil etish, umumiy o‘rta ta’limning o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’li-mi bilan uzviy aloqadorligini ta’minlash Davlat ta’lim standartlariga muvofiq har bir shaxsning ta’lim va tarbiya olishdagi konstitutsiyaviy huquqini ro‘yobga chiqarish umumiy o‘rta ta’limning maqsadi sifatida belgilanadi. Umumiy o‘rta ta’lim o‘quvchilarga bilimlarning zarur hajmini beradi, mustaqil fikr- lash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba ko‘nikmalarini rivojlantiradi, dastlabki tarzda kasbga yo‘naltirishga va ta’limning navbatdagi bosqichini tanlashga yordam beradi. Shuningdek, ularning qobiliyatlari va iqtidorini rivojlantirishga zamin hozir-laydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tomonidan ona tili bo‘yicha muntazam bilimlar olinishini ta’minlash, ularda bilim olish ehtiyojini rivojlantirish, bazaviy o‘quv, ilmiy va umummadaniy bilimlarini shakllantirish muhim hisoblanadi. Shuningdek, ta’limning uzluksizligini va izchilligini, umumta’lim muassasalaridagi ona tili bo‘yicha o‘quv das-turlarining o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari o‘quv dasturlari bilan uz-viy bog‘liqligini ta’minlash; o‘quvchilarda milliy hamda umumbashariy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish asosida yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlarni tarbiyalash, o‘z Vata-niga va xalqiga sodiq fuqaroni shakllantirish; ona tili o‘qitish jarayoniga o‘qitishning NORQOBILOVA RAYXONA Termiz davlat pedagogika instituti Boshlang‘ich ta’lim nazariyas” kafedrasi o‘qituvchisi O‘QUVCHILARNING ONA TILI BO‘YICHA IQTIDORINI ANIQLASH VA RIVOJLANTIRISHNING O‘ZIGA XOSLIGI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp379-381 Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 380 zamonaviy va innovatsion pedagogik uslublarini hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish orqali ta’lim sifatini oshirish dolzarb ijtimoiy-peda-gogik ahamiyat kasb etadi. O‘quvchilarning individual, ona tili bo‘yicha iqtidorini aniqlash, qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish, ularning yuksak darajada ta’lim-tarbiya olishlari, ijodiy imkoniyatla-rini shakllantirish va rivojlantirish uchun shart-sharoit yaratib berish bugungi kunda-gi ta’lim oldida turgan muhim masalalar sirasiga kiradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidan bilimdonligini oshirish va mustaqil ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish, o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarini ongli ravishda tanlash va kasbiy ta’lim dasturlarini o‘zlashtirishda ko‘maklashish, boshlang‘ich ta’limning maqsad va vazi-falarini amalga oshirish, o‘quvchilarning ona tili bo‘yicha iqtidorini aniqlash va shu asnoda rivojlantirish uchun zarur tashkiliy, o‘quv-uslubiy, moddiy-texnik va psixo-logik-pedagogik shart-sharoitlarni yaratib berish lozim. O‘quvchilar iqtidorini rivojlantirish shaxsning hissiy, irodalilik jihatlari, shuningdek, xarakterni rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan psixologik va pedagogik jarayondir. Iqtidorni rivojlantirish muammolari faoliyatning turli ko‘rinishlariga qiziqishni rivo- jlantirish muammolari bilan chambarchas bog‘liq. Psixolog olimlarning ta’biricha, “Iqtidor - insonning shaxsiy salohiyati, imkoniyat- lari bo‘lib, u bilimdan keskin farqlanadi, chunki bilim mutolaa natijasi hisoblanadi”. Iqtidor shaxsning psixologik va fiziologik tuzilishining xususiyati sanaladi. “Iqtidor ko‘nikma, malakadan farq qiladi va inson tomonidan ko‘nikma va mala- kalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi”. Demak, har qanday iqtidor shaxsga tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan bo‘lib, u faoli-yatning talablariga mutanosib xususiyatlar tizimini o‘z ichiga oladi. Shu bois iqtidor deganda birorta xususiyatning o‘zini emas, balki shaxs faoliyatining talablariga ja-vob bera oladigan va shu faoliyatda yuqori ko‘rsatkichlarga erishishni ta’minlashga imkoniyat beradigan xususiyatlar sintezini tushunmoq lozim. Barcha iqtidorlilar uc-hun tayanch xususiyat – kuzatuvchanlik, ya’ni insonni fahmlash, obyektdan u yoki bu alomatlarni ko‘ra bilish, ajrata olish ko‘nikmasidir. Tadqiqotlarimiz davrida biz ilmiy ishlanmalar, adabiyotlarni tahlil etib, iqtidor, qo- biliyat tushunchalarining umumiy va xususiy jihatlarini tahlil qildik. M.Davletshinning ta’kidlashicha, iqtidor - shaxsga tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan bo‘lib, u faoliyatning talablariga mutanosib xususiyat-lar tizimini o‘z ichiga oladi. Demak, olimning ta’biricha, iqtidor umumiy va maxsus turkumlarga ajratiladi. Qobiliyat deganda esa yuksak aqliy imkoniyat va taraqqiyot tushuniladi. Qobi- liyat tabiiy ravishda shakllanishi va muayyan reja asosida rivojlantirilishi mumkin. “Qobiliyatni ma’lum faoliyatga moyillik yoki intilish orqali, tabiiy zehn nishonalarini aniqlash, mutaxassis rahbarligida uzluksiz faoliyatga jalb etish, qobiliyatni takomil-lashtirishning maxsus vositalarini qo‘llash bilan uyg‘unlikda olib borish va boshqalar orqali rivojlantirish yo‘llari mavjud. Qobiliyatning yuqori darajasi iste’dod va daholik-da namoyon bo‘ladi”. Binobarin, qobiliyat - iqtidorlilikda o‘z ifodasini topadigan kon-sept sifatida tadqiq qilinishi zarur bo‘lgan tushuncha. Har qanday faoliyat insondan bir qobiliyat emas, balki bir-biriga bog‘liq bo‘lgan bir qancha qobiliyatlar bo‘lishini talab qiladi. Psixologik adabiyotlarda ta’kidlanadiki, biron-bir xususiy qobiliyatning yetishmasligi, sust rivojlanishi boshqa kuchli rivojlanayotgan qobiliyatlar hisobidan STARS International University 381 qoplanishi mumkin va hokazo. Qobiliyatlarning bunday qoplanish xususiyati turli faoliyat turlarini egallash, kasb tanlash uchun juda keng imkoniyatlar beradi. Iqtidor – narsa, hodisa, obyektlar mohiyatini ijodiy tasavvur qilish, zehnli bo‘lish, bir faoliyatga yoki ko‘pgina narsalarga nisbatan ortiqcha qiziquvchanlikda, moyillik-da, intilishda namoyon bo‘ladi. Ona tilini o‘rganishda iqtidor o‘quvchilar ichki motivatsiyasining tabiiy asosini tas- hkil qiladi. U ishtiyoq, moyillik, mehnatsevarlik, ishchanlik, talabchanlik kabilarning mahsulidir. “Aynan aniq bir predmetga uzoq muddatli, chuqur, turg‘un qiziqishlar asosida ishtiyoq tarbiyalanadi va iqtidor rivojlantiriladi. Biroq “bola jalb qilingan har qanday faoliyat ham avtomatik ravishda uning ushbu faoliyatga bo‘lgan qobiliyatini shakllantirib, rivojlantiravermaydi”. Iqtidorni rivojlantirish uchun faqat tashqi sharo-itlar mavjudligi yetarli emas va, shuningdek, maxsus ichki sharoitlar, ya’ni muayyan zehn, iste’dod nishonalari ham muhimdir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida zehn bilan bir qatorda mutaxassislar tomonidan quyidagi anatomo-fiziologik xususiyatlar ham hisobga olinadi: ko‘rish va eshitish analizatorlari fiziologiyada tashqi olamdan taassurotlarni qabul qilib oladigan tas-hqi apparatdan boshlanib, miyada tugaydigan murakkab nerv mexanizmining ay-rim tug‘ma xususiyatlari; vaqtinchalik nerv ulanishlarni shakllantirish tezligi, ularning mustahkamligi, diqqat bilan e’tiborni qaratish kuchi, asab tizimlarining bardoshliligi, aqliy ish qobiliyati bog‘liq bo‘lgan asab tizimlarining tipologik xossalari; birinchi va ikkinchi signal tizimlarining nisbati va rivojlanish darajasi; bosh miya yarim sharlari-ning ayrim hududlari tuzilishlarining individual xususiyatlari, shuningdek, umumiy va muayyan tuzilishlarning xarakteristikalari. Shuni ham ta’kidlash joizki, zehn iqtidorni o‘z tarkibiga olmaydi va uning rivojlanishiga kafolat bera olmaydi. Zehn - iqtidor-ning rivojlanishi uchun zarur shartlardan biri xolos. Ona tilini o‘rganishda ketma-ket, mantiqiy fikrlash qobiliyati notanish murakkab sharoitda yuzaga keladi. Maktabda tashkil qilinadigan ona tili bo‘yicha o‘tkaziladi-gan olimpiadalarda ana shunday kutilmagan qiyinchiliklarga duch kelinadi. Bunday topshiriqlarni bajarish o‘quvchidan qo‘shimcha bilim emas, balki savol mazmunini ham to‘g‘ri tushunish va o‘ziga xos qobiliyatni, nostandart fikrlashni talab qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги ПФ- 5712-сон “Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида” ги Фармони // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 29.04.2019 й., 06/19/5712/3034-сон. 2. Kovalchuk, M.B. (2018). Semantic aspects of algorithmic thinking. Physical and Mathematical Education, 3(17), 61-66. 3. O‘zMU xabarlari Вестник НУУз ACTA NUUzFALSAFA 1/9 2022- 55-3. Kopa- ev, A.V. (2003). On the practical value of the algorithmic style of thinking. Informa-tion Technologies in a Secondary School, 6, 6-11 4.R.D.Norqobilova. “Methods of Forming Beautiful Writing Skills in Primary Scho- ol Students”. International Journal of Development and Public Policy. |e-ISSN: 2792-3991| www.openaccessjournals.eu| Volume: 1 Issue: 7 181-183.

Academic Journal

Rayxona Norqobilova

Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:379-384

Find it@PNU

Temir yo‘l avtomatika resursini aniqlash dasturi va algoritmmini ishlab chiqish: «Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте» АВРИИТТ-2022 I- Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 21-22 ноября 2022 года) 93 TEMIR Y O‘L AVTOMATIKA RESURSINI ANIQLASH DASTURI VA ALGORITMMINI ISHLAB CHIQISH R.M. Aliev, Toshkent davlat transport universitety “Transportda axborot tizimlari va texnolagiyalari” kafedrasi D.A. Matvaliyev Toshkent davlat transport universitety “Transportda axborot tizimlari va texnolagiyalari” kafedrasi DOI: https://doi.org/10.47689/978-9943-7818-0-1-v2-pp93-96 Annotatsiya: Maqolada temir y o‘l tarmog‘i korxonasida ma’lumotlar omborini boshqarish mavzusi, ya ’ni temir yo‘l avtomatlashtirish va telemexanika elementlarini qabul qiluvchi va ularga xizmat k o‘rsatadigan asbob-uskunalar, jumladan, yo‘l uchastkalari holatini boshqaruvchi eng muhim qurilma (element) relesi, temir yoʻl avtomatlashtirish relelarini taʼmirlash va ularga xizmat koʻrsatish boʻyicha maʼlumotlar bazasini yaratish algoritmi ishlab chiqildi va dasturi tuzildi. Kalit s o‘zlar: temir yo‘lni avtomatlashtirish, rele, temir yo‘l sanoati, algoritm, dastur 1.KIRISH 1.1. Axborot tizimi tushunchasi. Ma ’lumotlar ombori, MS SQL va C# dasturlash tili haqida 1.1.1 C# dasturlash tili C# zamonaviy ob ’ektga yo‘naltirilgan, umumiy maqsadli dasturlash tili bo‘lib [1], Microsoft tomonidan .NET platformasi bilan birgalikda yaratilgan va ishlab chiqilgan. C# va .NET platformasida ofis ilovalari [2], veb-ilovalar, veb-saytlar, mobil ilovalar va shu kabi ishlab chiqilgan juda xilma-xil dasturiy ta ’minotlar mavjud [3]. C# yuqori darajali til boʻlib, u Java va C++ va maʼlum darajada Delphi, VB.NET va C kabi tillarga oʻxshaydi [4]. Barcha C# dasturlari obyektga yoʻnaltirilgan [5]. Ular usullar va usullarni o‘z ichiga olgan sinflardagi ta’riflar to‘plamidan iborat bo‘lib, ular dastur manti g‘ini – kompyuter bajaradigan ko‘rsatmalarni o‘z ichiga oladi [6-9]. public partial class Splash : Form { public Splash() { InitializeComponent(); } int startPost = 0; private void timer1_Tick(object sender, EventArgs e) { startPost += 1; Myprogress.Value = startPost; PercentageLbl.Text = startPost + "%"; if (Myprogress.Value == 100) «Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте» АВРИИТТ-2022 I- Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 21-22 ноября 2022 года) 94 { Myprogress.Value = 0; timer1.Stop(); Login log = new Login(); log.Show(); this.Hide(); } Above the main loading part of our warehouse program. private void Splash_Load(object sender, EventArgs e) { timer1.Start(); } Bu hisoblaydigan va yuklashni boshlashga yordam beradigan taymer. Hozirgi kunda C# eng mashhur dasturlash tillaridan biri hisoblanadi [10]. U butun dunyo b o‘ylab millionlab dasturchilar tomonidan qo‘llaniladi [11]. C# Microsoft tomonidan ilovalarni ishlab chiqish va bajarish uchun zamonaviy platformasi, .NET Framework qismi sifatida ishlab chiqilganligi sababli, til Microsoftga y o‘naltirilgan kompaniyalar, tashkilotlar va individual dasturchilar orasida keng tarqalgan [12]. Ayni paytda, C# tili va .NET platformasi butunlay Microsoft tomonidan q o‘llab-quvvatlanadi va boshqariladi va uchinchi shaxslar uchun ochiq emas. Shu sababli, IBM, Oracle va SAP kabi boshqa barcha yirik dasturiy ta ’minot korporatsiyalari o‘z dasturiy mahsulotlarini ishlab chiqishda Java tilidan asosiy til sifatida foydalanadilar. C# va .NET Framework dan farqli o‘laroq, Java tili va platformasi ochiq manbali loyihalar b o‘lib, ularda dasturiy ta’minot kompaniyalari, tashkilotlari va individual ishlab chiquvchilarning butun jamoasi ishtirok etadi. Java dasturlash tilidagi standartlar, spetsifikatsiyalar va barcha yangi xususiyatlar bir kompaniya emas, balki butun Java hamjamiyatidan tuzilgan ishchi guruhlar tomonidan ishlab chiqilgan (C# va .NET Framework misolida). 2. Natija va xulosa C# tili Common Language Runtime (CLR) deb nomlangan maxsus muhit bilan birga tarqatiladi. Bu muhit .NET Framework platformasining bir qismi boʻlib, u CLR, asosiy funksionallikni taʼminlovchi standart kutubxonalar toʻplami, kompilyatorlar, tuzatuvchilar va boshqa ishlab chiqish vositalarini oʻz ichiga oladi. Ramka tufayli CLR dasturlari k o‘chma bo‘lib, ular yozilgandan so‘ng turli apparat platformalari va operatsion tizimlarda juda kam yoki hech qanday o‘zgarishlarsiz ishlashi mumkin. C# dasturlari k o‘pincha MS Windows tizimida ishlaydi, lekin .NET Framework va CLR Windows Mobile, Windows Phone va Windows 8 asosidagi mobil telefonlar va boshqa portativ qurilmalarni ham q o‘llab-quvvatlaydi. C# dasturlari hali ham Linux, FreeBSD, iOS, Android ostida ishlashi mumkin. , MacOS X va boshqa operatsion tizimlar bepul .NET Framework Implementation Mono orqali, ammo Microsoft tomonidan rasman q o‘llab-quvvatlanmaydi. private void label1_Click(object sender, EventArgs e) { Employees Emp = new Employees(); Emp.Show(); this.Hide(); «Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте» АВРИИТТ-2022 I- Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 21-22 ноября 2022 года) 95 } WindowsForm xodimlarini chaqirish uchun label1 dan foydalanamiz private void CatCh_SelectedIndexChanged(object sender, EventArgs e) { populate(); } Bu yerda biz Populate usulini chaqiramiz, bu bizga keyinroq k o‘rib chiqiladigan ma ’lumotlar bazasini yaratishga yordam beradi. C# dasturlash tizimi va MySQL ma ’lumotlar bazasini boshqarish tizimi asosida buyurtmalarni bajarish uchun Axborot tizimi ishlab chiqilgan. Har bir foydalanuvchi yoki dasturning boshqa yaratuvchisi ushbu dasturning imkoniyatlarini kengaytirishi, undan keng foydalanishi va boshqa ishlab chiquvchilarga tavsiya qilishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R O‘YXATI: 1. Xalmedova L., Aliev R. Using new site templates based on MS Sharepoint // Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 17–20. 2. Алиев Р.М. и др. Методы Расчёта Коэффициентов Рельсового Четырехполюсника Бесстыковых Рельсовых Цепей / /Фундаментальная и Прикладная Наука: Состояние и Тенденции Развития. – 2022. – С. 60–75. 3. Aliev R.M. & Aliev M.M. Mathematical model of the sensor for controling the condition of the track section with an adaptive receiver at the free condition of the controlled section Journal of Physics: Conference Series this link is disabled, 2021, 1973(1), 01.2021. 4. Gulyamova M., Aliev R. MYSQlni ishlab chiqish va boshqarish vositalari // Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 196–198. 5. R.M. Aliev, E.T. Tokhirov, M.M. Aliev Mode Choice Model of Movement in Different Modes Наука, Общество, Образование в современных условиях: монография / Под общ. ред. Г.Ю. Гуляева – Пенза: МЦНС «Наука и Просвещение». – 2022. – C. 221–236. 6. Aliev R. Model Coordinate System of Interval Regulation Train Traffic // International Conference on Computational Techniques and Applications. – Springer, Singapore, 2022. – С. 459–467. 7. Алиев Р.М. Концепция разработки бесстыковых рельсовых цепей // Интерактивная наука. – 2021. – №. 6. – С. 56–57. 8. Tokhirov E.T., Aliev R.M., Aliev M.M. Modern Means and Methods for Monitoring the Condition of Track Sections // Наука, Общество, Технологии: Проблемы и перспективы взаимодействия в современном мире. – 2022. – С. 186–203. 9. Aliev R.M., Aliev M.M., Tokhirov E.T. Methods of Monitoring the Condition of Track Sections Наука, Общество, Технологии: Проблемы и перспективы взаимодействия в современном мире: монография/ [Абакирова Э.М. и др.]. – Петрозаводск: МЦНП «Новая наука», 2022. – C. 438. «Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте» АВРИИТТ-2022 I- Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 21-22 ноября 2022 года) 96 10. Aliev R.M., Aliev M.M., Tokhirov E.T. Solution to Security on Rail Transportation with the Help of a Database Наука, Общество, Технологии: Проблемы И Перспективы Взаимодействия В Современном Мире: монография/ [Абакирова Э.М. и др.]. – Петрозаводск: МЦНП «Новая наука», 2022. – C. 438. 11. Arkatov V.S. Rail chains of main railways / V.S. Arkatov, A.I. Bazhenov, N.F. Kotlyarenko. – M.: Transport, 1992, – P. 384. 12. Aliev R. Trends in Improving Sensors for Controlling the Condition of Track Sections E3S Web of Conferences this link is disabled, 2021, 264, 05045. 13. Gregor Theeg, Sergej Vlasenko Railway Signalling & Interlocking. International Compendium. Editors: A DVV Media Group publication. Eurailpress, 2009, – P. 448.

Academic Journal

R Aliev; D Matvaliyev

Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте. 2:93-96

Find it@PNU

Madaniy meros obyektlarining 3 d modelini yaratishning ahamiyati (Jizzax vohasi misolida): 34 MADANIY MEROS OBYEKTLARINING 3D MODELINI YARATISHNING AHAMIYATI (JIZZAX VOHASI MISOLIDA) Saidov J.O. o‘qituvchi, Jizzax davlat pedagogika universiteti Dunyodagi turli hududlar va mamlakatlarning integratsiyalashuvida o‘zaro iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy aloqalar muhim ahamiyatga ega. Hozirda rivojlangan davlatlardagi yetakchi ilmiy markazlar turli mintaqalarning ichki va tashqi aloqalari tizimida karvon yo‘llari va u bilan bog‘liq infratuzilmalarning tarixi va o‘sha davrdagi qiyofasini tiklash borasidagi ishlarga jiddiy e'tibor qaratmoqdalar. Jumladan, Buyuk Ipak yo‘lining chorrahasida joylashgan Markaziy Osiyoning iqtisodiy-madaniy shakllanishi va rivojlanishi natijasida o‘ziga xos sivilizatsiyasining vujudga kelganligi va uning atrof mintaqalar bilan o‘zaro bog’liqligini o‘rganish xalqaro ahamiyatga ega tadqiqotlar sirasiga kiradi [10]. O‘zbekistonning turli tarixiy o‘lkalari qatori Buyuk karvon yo‘lida joylashgan Ustrushona mintaqasining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy taraqqiyoti o‘ziga xos tarixga ega. Sug‘diyonadan Choch vohasiga va Farg‘ona vodiysiga yo‘l ilk o‘rta asrlarda Ustrushona hududi orqali o‘tgan. Ustrushona bu davrga mansub Xitoy manbalarida Sao (Suyshu) hamda Shudaydushana, Suyduyshana (Tanshu) kabi nomlar bilan atalib [1, B. 44], bu hudud orqali Sug‘diyonaning Xitoy bilan aloqalari ham amalga oshirilgan. Turk xoqonligi davrida Buyuk Ipak yo‘li shimoliy tarmog‘ining ahamiyatini oshishi natijasida Sharqiy Turkistondan Tyanshan tog‘ dovonlari orqali Yettisuvga o‘tuvchi yo‘llardan foydalanish, tog‘ dovonlarini o‘zlashtirish yanada rivojlanadi [2, B. 14-20]. Shimoliy yo‘lning bir tarmog‘i Zomindan Shosh orqali Isfijob, Taroz, Uchbuloq, Qulan (hozirgi Lugovaya stansiyasi), Chu vodiysidagi Aspara, Navket, Suyob shahri (Oq-Beshim) orqali Issiqko‘lning janubiy-sharqiy qishlog‘ida joylashgan Yuqori Barskanga kelingan [3, B. 39]. Ustrushona mintaqasi hozirda bir qancha hududlarni o‘z ichiga olgan yirik tarixiy o‘lka bo‘lib, uning shimoliy-g‘arbiy qismida hozirgi Jizzax vohasi joylashgan. Jizzax vohasi tarkibiga tarixda Feknon nomi bilan atalgan hudud ham kirgan va voha hayotida muhim o‘rin tutgan. Haqiqatdan ham o‘zining geografik o‘rni tufayli Feknon rustoqining bosh shahri – Dizak siyosiy, iqtisodiy, madaniy sohalarda va ayniqsa, karvonlar savdosida bir qator qulaylik va imtiyozlarga ega bo‘lgan. O‘rta asrlarda Movarounnahrning quruqlikdagi “savdo bandargohi” sifatida e’tirof etilgan Dizak, Samarqand uchun Y.G‘ulomov ta’biri bilan aytganda, tabiiy “sharqiy darvoza” vazifasini o‘tagan [4. B. 92-93]. Chunki Samarqandni Xitoy va boshqa sharqiy mamlakatlar bilan 35 bog‘lovchi karvonlar deyarli barcha hollarda Dizak va Ilono‘tti darasi (Temir darvoza) orqali quyidagi manzil va yo‘nalishlar – Xitoy – Sharqiy Turkiston – Choch – Dizak; Xitoy - Farg’ona – Xovos – Dizak; Xitoy – Farg‘ona – Bunjikat – Sabat – Zomin – Dizak bo’yicha o’tgan [5, B. 89-90]. Buyuk Ipak yo‘li tizimida joylashgan Jizzax vohasida turli sohalari qatori me’morchilik sohasi ham o‘ziga xos rivojlanish bosqichiga ega. Vohaning karvonlar o‘tuvchi joylarida sardoba, rabot, karvonsaroy, ko‘prik, quduqlar kabi yo’lbo’yi inshootlari barpo etilgan. Keyingi yillarda mintaqa tarixini tiklash borasida qadimgi manzilgohlarda taniqli arxeologlarimiz tomonidan jiddiy izlanishlar olib borilayotganligi tahsinga sazovordir. Arxeologik tadqiqotlar natijasida vohaning yo‘lbo‘yi inshootlari haqida qimmatli ma’lumotlar qo’lga kiritilishi natijasida tarixiy manzilgohlar qiyofasi ochiqlanmoqda. O‘rta asr arab mualliflari Istahriy, Ibn Havqal asarlarida vohada joylashgan karvonsaroylar haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. Jumladan, Dizak shahridan 1-2 farsax masofa uzoqlikda Ustrushona afshini Kovusning o‘g‘li, valiahd Haydar al-Afshin tashabbusi bilan IX asrning birinchi choragida bunyod etilgan Xudaysar raboti joylashgan. Al-Istahriy ta’kidlashicha “ ... Ushbu rabot singari yog‘iylar yurtiga juda yaqin joyda qurilgan boshqa birorta rabot yo‘qdir” [6, B. 27]. Xususan, 1975-yilda Jizzax vohasi arxeologiya yodgorliklari majmuasini tuzish bo‘yicha qidiruv tadqiqotlari o‘tkazgan O‘.Alimov Xudaysarni Jizzax vohasining shimoliy-sharqiy qismida joylashgan Ko‘kravat yodgorligi o‘rnida bo‘lgan, deb ta’kidlaydi [7, B. 2]. O‘rta asr mualliflari asarlarida Hasan raboti nomi bilan qayd etilgan navbatdagi karvonsaroy X asrda Badr Qushayr ismli shaxs tomonidan Dizak shahrida yoki shaharga ancha yaqin joyda – Abu Ahmad raboti hamda Katvondiz, Sug‘d va Ustrushonaning chegarasida qurilgani bayon etilgan. Jizzax vohasida joylashgan yana bir karvonsaroy Zomin tumani G‘ulbo qishlog‘ining shimoliy qismida joylashgan To‘rtko‘ltepa karvonsaroyi (X – XII asrlar) va uning atrofidagi mozorqo‘rg‘onlar majmuasi (II-IV asrlar) ham 2000-yildan buyon o‘rganilmoqda. Ushbu tadqiqotlar natijasida G’arbiy Ustrushonaning Buyuk Ipak yo‘li savdosidagi o‘rni, ko‘chmanchi chorvadorlar tarixiga oid qimmatli ma’lumotlar olinmoqda [8, B. 37]. Mazkur karvonsaroylarning joylashgan o‘rni so‘nggi paytlarga qadar aniqlanmagan edi. Holbuki, Jizzax atrofi va Zomin o‘rtasidagi hudud arxeologik yodgorliklarini hisobga olib, o‘rganib chiqqan mutaxassislarning qayd etishicha, o‘rta asrlarda bu mavzeda 10 ga yaqin karvonsaroylar faoliyat ko’rsatgan. Xususan, Qoraqo‘yli qishlog‘i yaqinidagi Sarboztepa, Uchtepa janubidagi Ko‘kravat, Galaquduq mavzesidagi G‘ishttepa, Ravot qishlog‘idagi Qo‘rg‘ontepa, G‘ulbo qishlog‘i shimolidagi To‘rtko‘ltepa, Oqbuloq qishlog‘idagi Machitlitepa, Forish tumanidagi Kaltepa shular jumlasidandir [5, B. 92]. Vohada arxeologik ekspeditsiya va qazuv ishlari davom ettirilsa yuqoridagi yo‘lbo‘yi inshootlari soni yanada oshishi mumkin [9]. 36 Jizzax vohasidagi karvonsaroylarning qurilish loyihasi odatda bir xil ko‘rinishda bo‘lgan, mustahkam tort devor ya’ni o‘rtasida hovlining atrofi bir, ikki qavatli hujralar bilan o‘ralgan, harbiy minorali qal’aband ko‘rinishidagi istehkom – inshoot bo’lgan. Ta’kidlash o‘rinliki, vaqt o‘tishi bilan rabotlar – g‘oziylar qarorgohiga ehtiyoj qolmagan. Bunga sabab, Movarounnahrda islom dini qat’iy qaror topgan, markazlashgan qudratli davlatlar ta’sirida, xususan somoniylar davridan boshlab o‘troq va ko‘chmanchilar o‘rtasida stabil holat yuzaga kelgan, shu sababli rabotlar karvonsaroylarga aylantirilgan [5, B. 88]. Odatda, karvonsaroylar qurilishi uzoq o‘tmishga borib taqalib, uning tarkibida markaziy hovli, hovlini to‘rt tomondan o‘rab turgan ayvonlar, odamlar yashashi uchun hujralar, yuk saqlanadigan omborxonalar, ot-ulovlar uchun oldi yopiq sayisxonalar bo‘lgan. Ba’zi hollarda karvonsaroylarning hajmi, mamlakat iqtisodiyoti va boshqaruv ma’muriyatida tutgan o‘rni va geografik joylashuviga ko‘ra masjidlar ham bunyod etilgan [5, B. 92]. Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, Buyuk karvon yo’lida qad rostlagan yo‘lbo‘yi inshootlari hozirda ma’lum tarixiy tepalik yoki qazuv natijasida ochilgan madaniy meros hisoblanadi. Zamonaviy ilm-fan texnologiyalarini tarixiy haqiqatni tiklash borasida safarbar etish ijobiy natijalar beradi. Xususan, vohadagi arxeologik qazuv natijasida ochilgan ma’lum karvonsaroylarni kompyuter yutuqlari asosida 3D modelini tiklash va shu asnoda tarixda binoning qanday ko‘rinishga ega bo‘lganligi xususida ma’lum tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Adabiyotlar: 1. A.Sagdullayev, O‘.Mavlonov, D.Mahkamova. O‘rta Osiyoda o‘rta asrlar savdo sotiq tizimi. Toshkent, “Akademiya”. 2004. 2. Байпаков К.М. Великий Шелковый путь и судьбы цивилизациий. Алматы. 2006. 3. Бартольд В.В. Очерки истории Семиречья /Соч. В 9 томах. Т. 2. Ч. 1. М.: “Наука”, 1963. 4. Гулямов Я.Г. Кладбище Кульпи-Сар..// IMKУ. Вып. 2. Taшкент, “Фан”, 1996. 5. M.H.Pardayev, J.I.G‘ofurov Markaziy Osiyo Buyuk Ipak yo‘li tizimida (Qadim va o‘rta asrlar). Toshkent.: “Lesson press” nashri, 2021. 6. Материалы по истории киргизов и киргизы. Вып.1. M., 1973. 7. Алимов У. Отчёт Джизакского археологического отряда по составлению свода археологических памятников. Самарқанд, 1976. 8. M.Pardayev, J.G‘ofurov. Ustrushonaning ilk o‘rta asr qishloq makonlari (yozma va arxeologiya manbalari asosida). T.: “Press nashriyoti”, 2016. 9. Sagdullaev, Anatoliy, et al. "Problems Of Cartography Of Ancient EthnoCultural Processes In Central Asia." INTERNATIONAL JOURNAL OF- SCIENTIFIC-& TECHNOLOGY RESEARCH 9.04 (2020): 745-748. 37 10. Togaev, J. E., and U. A. Usarov. "CHARACTERISTICS OF ARCHITECTURE OF ANCIENT BACTRIA." IN EXAMPLE SAPALLITEPA AND JARKUTAN. ISJ Theoretical & Applied Science 10.54 (2017): 28-31. ИНФОРМАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В СОХРАНЕНИИ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ Хасанова М.С. соискатель, Национальный университет Узбекистана Сохранения культурного наследия во все времена относится к наиболее актуальным и дискуссионным проблемам: что сохранять и как? Необходимо помнить, что не вся производимая в обществе информация социально необходима, и не все входит в активно используемую часть инфофонда. Некоторая информация может быть вообще не используется в человеческой практике. Но тот факт, что информация не используется здесь и сейчас не означает, что она не потребуется в будущем. Поэтому создание культурного фонда – задача наиважнейшая. Научно-технический прогресс середины пошлого века привел к бурному распространению новых технологий, изменениям в системе культуры, к смене мировоззренческих установок, в обществе начинают преобладать технократические тенденции. В связи с этим в 60-х- начале 70-х годов двадцатого столетия зарождается социальное движение Counter-Culture, которое было направлено против дальнейшей технократизации общества и на утверждение приоритета гуманистических ценностей. Участники движения рассматривали компьютер как средство борьбы за справедливость, духовный Ренессанс в технократическом мире, средство мышления, интеллектуальной деятельности и социальной активности. В 1980 г. Э. Тоффлер в книге «Третья волна» сделал предположение, что однажды компьютерная сеть сможет объединить весь мир, как ранее телевидение [1]. В 1981 г. состоялось представление первого персонального компьютера на пресс-конференции IBM в Нью-Йорке. И именно эта дата считается началом эпохи мультимедиа . Из триады «компьютеризация – медиатизация - интернетизация» мы выделяем второй компонент, где мультимедийные технологии, как разновидность информационных технологий, оказывают наибольшее влияние на качество культуры и культурного пространства и стимулируют качественные изменения в интеренетизации общества. Это не просто технология компьютерных имиджей и звуков, идея мультимедиа гораздо шире, поскольку она проявляется в культурном разнообразии и в развитии тех изменений, которые происходят в

Academic Journal

J Saidov

Значение цифровых технологий в изучении истории Узбекистана. 1:34-37

Find it@PNU

Kreativ shaxs xususiyatlari: STARS International University 167 Annotatsiya: ushbu maqolada izchil rivojlanayotgan, har vaqtning o‘zida yangidan-yan- gi kashfiyotlar kashf qilinayotgan zamonda shaxs ijtimoiylashuvi ,xulq-atvori va xatti-ha-rakatlarining asosi va zamonga yangicha yondashuv eng asosiysi inson yaratuvchanligi haqida fikr yuritiladi... Kalit so‘zlar: Innovatsiya, yondashuv, kreativlik, zamonaviy, qadriyatlar, rivojlanish, ta- komillashuv. Tabiat juda ajoyib mo‘jiza sifatida insonni yaratgan. Barcha ulug‘ ne’matlar hayot kechirayotgan barcha tirik organizmlar o‘z hayoti davomida o‘sha ulug‘ ne’mat bo‘l-gan insonga uning hayot tarziga qaysidir ma’noda olam-olam baxt ulashadi. Asrlar davomida ibtidoiy jamoa tuzumidan o‘rnak va saboq olgan tarzda jamiyatni inson rivojlantirmoqda, ravnaq topdirmoqda. Bugungi rivojlangan zamonning asosiy talabi o‘zidan iz qoldira oladigan, yaxshi nom chiqaradigan,avlodlar faxr bilan tilga oladigan shaxslar yetishib chiqishidir. XXI asr -AT asrida juda qiziq ma’noga ega bo‘lgan barchani hayratga solgan, xalq tiliga birdek o‘rnashib olgan, zamonaviy talqindagi “kreativlik” tushunchasi paydo bo‘ldi. Kreativlik (lot,ing:”create”-yaratish,”creative”-yaratuv)-degan ma’noni anglatadi, ya’ni yangilik yaratuvchi-individning yangi g‘oyalarni ishlab chiqarishga tayyor gar-likni tavsiﬂovchi hamda mustaqil omil sifatida iqtidorlikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyatni ifodalaydi. Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, ijtimoiy hayotda tut-gan o‘rnida, his-tuyg‘ularida ,muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi.Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning ayrim xususiyatlarini tavsiﬂagan holda namoyon bo‘ladi.Shuning uchun u iqtidorning asosiy darajasi hisoblanadi. P.Torrens fikricha ,kreativ shaxs muammoga yoki ilmiy farazlarni ilgari surish ularni o‘zgartirish, qaror natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash , unga to‘g‘ri yechim topishda bilim va amaliy ko‘nikmalarning o‘zaro qarama-qarshiligiga nisbatan ta’sirchanlik-ni ifodalay oladigan mukammal shaxsdir....... Shaxslardagi ushbu jarayon muayyan bosqichlar asosida izchil rivojlanib boradi. Xo‘sh, shaxs faoliyatida kreativlik qanday shakllanadi va qachondan paydo bo‘la- di.......... Asosan kreativlikni ma’naviy dunyoqarashimiz tashkil etadi, nega insondagi ERGASHEVA MUXLISA ABDULLAYEVNA, Termiz davlat Pedagogika instituti Boshlang‘g‘ich ta’lim yo‘nalishi II bosqich talabasi KREATIV SHAXS XUSUSIYATLARI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp167-169 Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 168 eng ulug‘ sifat bu -uning ma’naviy dunyo.Kreativlikni tashkil qilishini asosi esa ong-li mavjudot sifatidainson o‘z nafsini jilovlay olgan,og‘ir bosiqlik bilan qaror qabul qiladigan,omma oldida to‘g‘ri hukm chiqaradigan,notiq,saviyali individ hisoblanadi.Kreativlikni shakllantirishning mezoni faqatgina kitob o‘qish yoki yaxshi xulq so-hibi bo‘lish emas.Uning uchun faoliyatni ijtimoiy hayot bilan bog‘lab borish lozim.Vaqtdan unumli foydalanish,o‘zida mavjud imkoniyatlarni kam deb bilmaslik,imkon topgunicha izlanishi,ko‘proq kashfiyotlar va statistik ma’lumotlar bilan qiziqishi, asarlarni har tomonlama tahlil qilishi,qahramonlar o‘rniga o‘zini qo‘yib muallif ichki dunyosini sezishi orqali ham insonni kreativligi oshadi. Siz kreativ bo‘ling ,ammo hech qanday yangilik yarata olmasangiz sizni hech kim tan olmaydi.... Kreativlikning asosini yaratuvchanlik qobiliyati tashkil qiladi. Kreativ insonlar o‘zlarini manman tutishmaydi, aksincha hali bu kashfiyotlari, o‘qi- ganlari, ko‘nikmalari juda kamligini his qiladi. Odatda mutaxassislarning fikricha, kreativlik bolalarning faoliyatida tez-tez ko‘z- ga tashlansa-da ,biroq bu holat bolalarning kelgusida ijodiy yutuqlarni qo‘lga kiri-tishlarini kafolatlamaydi .Faqatgina ular tomonidan u yoki bu ijodiy ko‘nikma ,ma-lakalarini o‘zlashtirishi zarur degan ehtimolni ifodalaydi..O‘zi shaxslardagi keativlik inson o‘zini tavakkaldan olib qochish ,iqtidorni to‘g‘ri rag‘batlantira olish, ichki ola-mini,fantaziya ko‘lamini to‘g‘ri tushuntira olish va chiqara olishi, har qanday holatda ham faqat yutuqni o‘ylashi ,kasbiy faoliyatiga ijodiy yondashishi , har bir o‘zidagi qiziqishga e’tibor qaratishi lozim ,ana shundaginahaqiqiy kreativ inson rivojlanadi. Kreativ shaxsning xususiyatlari nafaqat jamiyatga, balki butun kretivlikni anbla- gan insonlar hayotiga chaqmoqdek kirib boradi ,ularni o‘sha xususiyatlar qamrab oladi, qaysidir ma’noda olg‘a intilishni, faqat va yana faqat rivojlanishga undaydi. Jamiyat hayotida bunday shaxslarning ko‘payishi hech qanday ortiqcha shubhalar-siz rivojlanish yo‘lini ochib beradi.Kreativlik-yaratuvchanlikdegani deb faqat kash-fiyotlarni yoki qandaydir fizik-kimyoviy olamshumul yangiliklarni emas oddiy inson hayoti davomidagi izchil o‘zgarishi ,oddiy tilda aytganda, ruchkani ushlashning yana qandaydir noodatiy usulini o‘ylab topishdir. KREATIVLIK bir soz bilan aytganda -ijodiy ishga qobiliyat bilan kirishmoq demak- dir .Ushbu qobiliyat esa aynan o‘qituvchi va murabbiylar uchun juda zarur sanala-di.O‘z ustida ishlagan ,mehnat qilgan ,yangiliklar yaratgan,kreativlikni o‘zida mujas-samlashtirgan insonlarning muvaﬀaqiyatining siri ularning kreativ xususiyatlaridir. Zero, jamiyat ,davlat mehnatsevar, kreativ, innovatsion yondashuvchi,halol,ado- latli., haqni tan olgan ,qonun bilan hamnafas yashaydigan kadrlarni qo‘llab-quvvat-laydi, ularga shar-sharoitlar yaratib beradi!!! Foydalanilgan adabiyotlar: 1.R.Mavlonova ,O.To‘rayev,K.Xoliqberdiyev.Pedagogika2. Respublika oliy o‘quv yurtlarining boshlang‘ich ta’lim metodikasi fakultetlari- ning talablari,pedagogika litseylari va kollejlari o‘quvchilari uchun darslik /-tosh-kent :’’o‘qituvchi”2002! 3. A.Musurmonova ,X.Ibragimova Umumiy pedagogika. Toshkent :yoshlar nash- riyooti uyi .. 4. R.Norqobilova, M.To‘rayeva Importance of talent in child development. Web of Scientist: International Scientific Research Journal. ISSN: 2776-0979, VOLUME 3, ISSUE 7,July. 2022 57-61. STARS International University 169 5.R.D.Norqobilova, P.Nazarova. “Pedagogical Possibilities of education of young generation at Abu Rayhan Beruni teaching”. Web of Sciencentific Research Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1908-1911. 6.R.D.Norqobilova. “Methods of Forming Beautiful Writing Skills in Primary School Students”. International Journal of Development and Public Policy. |e-ISSN: 2792-3991| www.openaccessjournals.eu| Volume: 1 Issue: 7 181-183. 7.R.D.Norqobilova, S.Xoliyeva. “Eastern Scientists Views on Speech”. Web of Sciencentific Research Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1434-1437. 8.R.D.Norqobilova, S.Xoliyeva, M.Mamatmurodova. “The importance of people’s oral creativity in the development of spech by primary school students”. European Journal of Humanities and Educational Advancements. https: //www.scholarzest.com Vol.3 No.06, June 2022 2660-5589. 84-86 9.R.D.Norqobilova, S.Ibrohimova, M.Mamatmurodova. “Pedagogical and Psycho- logical Factors of using the heritage of asian thinkers in the formation of cological thinking in primary school science”. European Journal of Humanities and Educati-onal Advancements. https: //www.scholarzest.com Vol.3 No.06, June 2022 2660-5589. 81-83.

Academic Journal

Muxlisa Ergasheva

Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:167-169

Find it@PNU

Sharafli kasb bo‘lgan o‘qituvchilik kasbining tarixiga bir nazar: STARS International University 9 ABDISAMATOVA MOHINUR ABDIJALILOVNA Termiz davlat pedagogika instituti,Boshlang‘ich ta’lim fakulteti, 2-bosqich talabasi SHARAFLI KASB BO‘LGAN O‘QITUVCHILIK KASBINING TARIXIGA BIR NAZAR Annotatsiya: maqolada o‘qituvchilik kasbining tarixiy rivojlanishi g‘arb va sharq mam- lakatlarida o‘qituvchilik kasbiga bo‘lgan e’tibor borasida mulohazalar va fikrlar yuritilgan. Kalit so‘zlar: o‘qituvchi, pedagog, pedanomlar, grammatistlar, yunonlar, paydagoglar, ossuriya, bobil, misr. O‘qituvchilik kasbi juda qadim zamondan buyon inson faoliyatining alohida turi sifatida mavjud chunki inson faqat ta‘lim-tarbiya tufayligina hayotini davom ettiradi va rivojlantiradi.Bu kasb ossuriya, bobil, misr, turkiston, xitoy,hindiston singari tarixiy shaharlarda paydo bo‘lgan va rivojlanganini qadimiy manbalardan bilib olishimiz mumkin.Bu davrlarda eng oqil tajribali kishilar o‘qituvchilik bilan shug‘ullanishgan va ular boshqalarga qaraganda katta imtiyozlarga ega bo‘lishgan.Yunonistonda faqat ozod kishilargina o‘qituvchilik qilishga haqli hisoblabgan. Ular mamlakatning turli shaharida grammatistlar, pedanomlar, didaskallar, pedotriblar shaklida nomlangan ko‘pincha o‘z shaxsiy maktablariga ega bo‘lganlar.Boy oilalarda esa ta’lim tarbiya ishi bilimli va savodli qullarga topshirilib ular paydagoglar (“pedagog” so‘zi shundan kelib chiqqan ) ya‘ni “bola yetaklovchilar” deb atalgan. Rim imperiyasida o‘qituvc-hi imperator nomidan tayinlanadigan davlat amaldori sanalgan.O‘rta asrlarga kelib g‘arb mamlakatlarida o‘qituvchilik bilan asosan cherkov xizmatchilari shug‘ullanish-gan. Shaharlarda dunyoviy maktablar tashkil topgach hunarmanchilik sexlari va sav-dogarlar, gildiyorlar tomonidan tashkil etilgan yollanma o‘qituvchilar payda bo‘ldi . Sharq mamlakatlari, jumladan, turkiston o‘lkasida ham o‘qituvchi eng qadimiy va obro‘li kasb hisoblanib “ustoz” deb e‘zozlangan. O‘lkaga islom dini kirib keli-shi bilan har bir qishloq ,shaharlardagi har bir mahallada masjid va deyarli har bir masjid qoshida maktab tashkil etildi.Bu maktabning o‘qituvchilari domla deb atal-di.Shuningdek maktablar alohida shaxslar uyida ham tashkil etilib ular maktabdor deyilgan. O‘lkamizda qizlarni o‘qitishga ham alohida e‘tibor qaratilib savodli ayol-lar uylaridan otinoyi maktablari tashkil etilgan.Bu maktab o‘qituvchilari otinoyi yoki otinbibi deb yuritilgan ta‘lim davlatdan ajratilganligi bolalarning o‘qishi aso-san ota-onalarning ishi hisoblangani uchun ham turkistonda o‘qituvchilik kasbiga maxsus yoki maktabdan so‘ng o‘z ustida ishlagan savodli kishi o‘qituvchilik bilan shug‘ullanish mumkin bo‘lgan. https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp9-11 Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 10 XIX asrning oxiridan, ya’ni o‘lkada ma’rifatchilik harakati paydo bo‘lishi bilan o‘qituvchining saviyasiga alohida e’tibor beriladigan bo‘ldi.Turkistonda an‘anaviy yo‘sinda o‘qitadigan o‘qituvchilar bilan birga yevropa mamlakatlaridan o‘zlashtiril-gan usullarda dars beradigan yangi muallimlar ham faoliyat ko‘rsata boshladi.Bu hol ayniqsa jadidchilik harakati avj olgan kezlarda ancha keng yoyildi.O‘qituvchilar sa-viyasining oshganligi millat ruhiyatida uyg‘onish bo‘lishiga taraqqiyotning bir qadar tezlashuviga olib keldi. O‘qituvchilar oldida turgan vazifalar va uning mavqeyi jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turlicha bo‘lgan. Jamiyat gullab yashnagan davrda unga e‘tibor yuksak bo‘lgan yoki o‘qituvchining mavqeyi ko‘tarilgani uchun jamiyat rivoj top-gan.O‘zbekiston mustaqilikka erishgach o‘qituvchilarni tayyorlashga alohida e‘tibor berila boshlandi O‘zbekistonda o‘qituvchilar tayyorlaydigan. Pedagogika institutlari tashkil etildi. Mamlakatimizda har yili 1-oktabr “o‘qituvchilar va murabbiylari “kuni umumxalq bayrami sifatida nishonlanishi, “O‘zbekiston Respublikasi Xalq o‘qituv-chisi “, “O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan yoshlar murabbiysi “singari faxriy unvonlarning ta’sis etilganligi yurtimizda o‘qituvchilik kasbiga bo‘lgan yuksak e‘tibordandir. Shuni aytish kerakki o‘qituvchilik kasbi alohida ijtimoiy hodisa bo‘lib jamiyat a‘zo- larining shakllanishiga ta‘sir ko‘rsatgani uchun ham shaxslik sifatlari kasbiy fazilatla-rida muhimroq sanaladi, chunki jamiyatning bugungi va ertangi kuni qiyofasini shak-llantiradi.Shuning uchun ham o‘qituvchining professional jihatdangina yetuk bo‘lis-hi kifoya qilmaydi. Uning ma’naviy olami o‘quvchilarga singdirilishi ko‘zda tutilgan ezgu insoniy sifatlariga to‘yingan bo‘lishi kerak.Ana shunday sifatlarga ega bo‘lgan o‘qituvchi professional o‘qituvchi bo‘la oladi. O‘qituvchi va murabbiylar butun dunyoda sharaﬂi kasb egalari hisoblanadi. Xalqlar o‘rtasida “o‘qituvchi-millat tarbiyachisi” deb bejiz aytilmagan. O‘qituvchi bugun o‘zi ta‘lim berayotgan shogirdining kamoloti ila kelajakka poydevor qo‘ya-di.Bizning xatti - harakatlarimiz ularning bergan tarbiyasi bilan shakllanadi.Uyi-miz,oilamiz va qo‘ni-qo‘shnilarimiza bo‘lgan munosabatimizda ham ular hamisha birga yo‘l ko‘rsatadi. Donolarning aytishicha “elni ma’rifat asraydi”. Shunday ekan ustozlar zimmasiga kelajagi buyuk davlatning komil har tomonlama barkamol vorislarini yetkazib be-rishdek yuksak vazifa yuklangan. Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, o‘qituvchilik bu ham sharaﬂi, ham mas’uliyatli,- ham juda qiyin va mo‘tabar kasbdir.Shu sababli har kim ham bu kasbni professional egallay olmaydilar.Bu kasbni tanlagan har bir inson doimo o‘z ustida ishlashi, yangi texnalogiyalardan mukammal darajada foydalana olishi zarur chunki,bu zamon ta-labi hisoblanadi. Shu bois har bir o‘qituvchi o‘ziga berilgan yuksak ishonchni oqlash uchun harakat qilishi zarurdir. Shundagina o‘z kasbining fidoyisi bo‘ladi. Foydalanılgan adabıyotlar 1. B.X.Xodjayev “Umumiy pedagogika nazaryasi va amalyoti”. Darslik. Tosh. 20172. O.Hasanboyev, J.Hasanboyev, H.Hamidov “Pedagogika nazaryasi va tarixi” Darslik. Tosh 2004. 3. J.Hasanboyev, X.A.TO‘raqulov, I.Sh.Alqarov, N.O‘.Usmonov “Pedagogika”. Darslik. Tosh 2011 STARS International University 11 4. R.Norqobilova, M.TO‘rayeva Importance of talent in child development. Web of Scientist: International Scientific Research Journal. ISSN: 2776-0979, VOLUME 3, ISSUE 7,July. 2022 57-61. 5.R.D.Norqobilova, P.Nazarova. “Pedagogical Possibilities of education of young generation at Abu Rayhan Beruni teaching”. Web of Sciencentific Research Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1908-1911. 6.R.D.Norqobilova. “Methods of Forming Beautiful Writing Skills in Primary School Students”. International Journal of Development and Public Policy. |e-ISSN: 2792-3991| www.openaccessjournals.eu| Volume: 1 Issue: 7 181-183. 7.R.D.Norqobilova, S.Xoliyeva. “Eastern Scientists Views on Speech”. Web of Sciencentific Research Journal. ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June 2022. 1434-1437. 8.R.D.Norqobilova, S.Xoliyeva, M.Mamatmurodova. “The importance of people’s oral creativity in the development of spech by primary school students”. European Journal of Humanities and Educational Advancements. https: //www.scholarzest.com Vol.3 No.06, June 2022 2660-5589. 84-86 9.R.D.Norqobilova, S.Ibrohimova, M.Mamatmurodova. “Pedagogical and Psycho- logical Factors of using the heritage of asian thinkers in the formation of cological thinking in primary school science”. European Journal of Humanities and Educati-onal Advancements. https: //www.scholarzest.com Vol.3 No.06, June 2022 2660-5589. 81-83 10.R.D.Norqobilova, S.K.Zoirova, B.M.Tajimirzayeva. “Nigh spiritual generati- on-third reneissance builders”. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. ISSN: 2249-7315 Vol.12, Issue 05, May 2022. 11.R.D.Norqobilova. “Pedagogical basis of interdisciplinary communication in the educational process”. International Journal on orange technologies. www.journal-sresarchparks.org/index.php/IJOT e-ISSN: 2615-140|p-ISSN:2615-7071 Volume: 02 Issue:10|OCT 2020. 108-111. 12.R.D.Norqobilova. “Determining and developing students’ mother language ability as a social-pedagogical problem”. JournalNX- A Multidisciplinary Peer Re-viewed Journal. Volume 8, Issue 10, Oct., 2022, Published by Novateur Publication, M.S. India. 7-10.

Academic Journal

Mohinur Abdisamatova

Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:9-11

Find it@PNU

O‘zbek tilida ko‘plik ifodalanishi (Ot so‘z turkumi misollari asosida): Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 148 Annotatsiya: O‘zbek tilida birlik va ko‘plik, ya’ni son kategoriyasining o‘rganilish mas- alalariga,tahliliga bag‘ishlanadi. Ko‘plik ma’nolarining tuzilishi, mazmuni, vazifasi va qo‘lla-nishini, o‘zbek tili tarixida ko‘plikning grammatik ko‘rsatkichlari yozma manbalar asosida aniqlanishi, ko‘plik ma’nosini ifodalovchi morfologiyaga doir ishlarda ot turkumida gram-matik kategoriya sifatida o‘rganildi. Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, affiks, ko‘plik, birlik, son kategoriyasi, grammatika. til falsafasi, so‘z turkumlari, mantiqiy va grammatik son, morfologik tuzilishi, affiksatsiya usuli va sin-taktik usul. KIRISH O‘zbek tilshunosligi mustaqillik yillarida katta odimlar bilan rivojlanmoqda. Ay- niqsa, o‘zbek tilini sistem asosda o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar salmog‘i oshmoqda. Tilning grammatik kategoriyalari va uning tarkibiy qismlari an’anaviy tilshunos- likda keng o‘rganilgan, lekin uni sistem asosida o‘rganishga e’tibor berilmay kelin-moqda. Ko‘plik va jamlik kategoriyalarining til falsafasidagi xususiyatlari to‘g‘risida ham ilmiy qarashlar mavjud emas. Demak, ko‘plikning ilmiy talqini, unga yangicha qarash masalalari hozirgi davrda maxsus tadqiqot ishini talab qilishi tabiiy hol bo‘lib turibdi. Ma’lumki, grammatik son kategoriyasi jamlik ma’nosini ham o‘zida birlas-htiradi. Bu esa mazkur muammoni ko‘plik – jamlik ziddiyatida maxsus o‘rganishni taqozo qiladi. Ushbu hodisani o‘zaro ziddiyatda o‘rganish bu ikki lingvistik hodi-saning tabiatini ochishga imkoniyat beradi. Ko‘plik va jamlik ot turkumigagina xos emas, balki bu hodisalar grammatik sistemaning deyarli barcha qirralarida namo-yon bo‘la oladi va o‘ziga xos sistemani tashkil etadi. O‘zbek tilshunosligida bu mu-ammoga muayyan darajada e’tibor qaratilgan, lekin u yangi talqinlarda o‘rganilishi lozim. Ko‘plik shakllarining ilmiy talqini amalga oshirish, uning jamlik bilan o‘xshash va farqli xususiyatlarini belgilash ushbu ishning dolbzarbligini tashkil etadi. O‘zbek tilida ko‘plik ma’nosinining ifodalanishiga doir tadqiqotlarda ot katego- riya talqini keng o‘rin egallaydi. 1 Xususan ko‘plikning –lar morfologik ko‘rsatkic- 1 G‘ulomov A. O‘zbek ilida ko‘plik kategoriyasi. –T: Fan. 1994-56 b ABRORXO‘JA MUHAMMADOV O‘ZBEK TILIDA KO‘PLIK IFODALANISHI (OT SO‘Z TURKUMI MISOLLARI ASOSIDA) https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp148-150 STARS International University 149 hi orqali ifodalanishiga bag‘ishlangan ilmiy-tadqiqot ishlari asosiy qismni tashkil etadi. O‘zbek tilshunosligida ham son kategoriyasi tahliliga doir tadqiqotlarning ak- sariyati ko‘plikni ifodalash turlariga bag‘ishlangan. “O‘zbek tiliga nisbatan “faqat birlikda ishlatiluvchi otlar”, “faqat ko‘plikda ishlatiluvchi otlar” haqida emas, balki –lar aﬀiksini oluvchi va –lar olmaydigan otlar haqida, bularning o‘z ichki ma’no gu- ruhlanishi haqida gapirish ma’qul. 1 -lar aﬀiksining tarixiy kelib chiqishi va shakllanishi haqida turli qarashlar ham mavjud: “-lar aﬀiksining boshqa barcha funksiyalarini son kategoriyasi doirasida izohlash ham o‘rinli emas. Son kategoriyasida beriladigan talqinlar orasidan -lar aﬀiksining egalik va tuslovchi tarkibida qatnashuvini chiqarib tashlash lozim: bular son kate-goriyasining shakli emas, balki -lar ko‘rsatkichining boshqa grammatik kategoriya-larning formalari tarkibida qatnashuvidir 2 . Otlarning ko‘plik shaklini yashash uchun –lar qo‘shimchasi qo‘shiladi. Kiyim+lar, bola+lar, stol+lar. –lar qo‘shimchasini olgan ot birdan ortiq ekanini o‘z o‘zidan ifo- dalaydi. –lar qo‘shimchasini quyidagi hollarda qo‘shilganda u modal ma’nolarni ifodalashga xizmat qiladi. 1. Mavhum otlarga qo‘shilganda.2. Atoqli otlarga qo‘shilganda3. Inson tanasidagi asli bir dona bo‘lgan predmetlar bildirgan so‘zlarga qo‘shil- ganda; 4.Donalab sanalmaydigan otlarga qo‘shilganda; 5. Vaqt ma’nosidagi otlarga qo‘shilganda; 6. Juft predmetni anglatgan otlarga qo‘shilganda; 7. Aniq va mavhum otlarga qo‘shilib, hurmat, kuchaytiruv-ta’kid, izzat ma’nosi ifodalanganda. Mavhum otlar (sevgi, iymon, baxt, omad), donalab sanalmaydigan predmetlami anglatuvchi otlar (un, suv, yog‘, guruch, mosh kabi), yakka bir predmetni angla-tuvchi otlar (til, bosh, yurak kabi). juft predmetni anglatuvchi otlar (ko‘z. qosh, qo‘l, etik. paypoq kabi), atoqli otlar (Munira. Toshkent. Buxoro kabi) kiradi. Ayrim hol-larda bu otlarga -lar ko‘plik aﬀiksi qo‘shila oladi. Bunday holda -lar ko‘plik ma’nosi-ni emas. balki quyidagi ma’nolarni ifodalab keladi: 1. Mavhum otlar, yakka bir pred-metni anglatuvchi otlar, juft predmetni anglatuvchi otlarda -lar aﬀiksi qo‘shilganda ma’noni kuchaytiradi yoki ta’kidlaydi: Kumushning qoshlari chimirildi (A.Qodiriy). 2. Donalab sanalmaydigan predmetni anglatuvchi otlarga -lar aﬀiksi qo‘shilganda, shu predmetning turi, navi, yoki mo‘llik kabi ma’nolami bildiradi: Zilol suvlar, eram kabi bog‘-u bo‘stonlar (G‘ayratiy). 3. Atoqli otlarga qo‘shilganda esa umumlas-htirish, birgalik kabi ma’nolarni bildiradi: Saidalar kelishdi kabi. Shuningdek, qa-rindosh-urug‘lik munosabatini bildiruvchi (ota, ona, buvi, aka, opa kabi) otlarga egalik qo‘shimchasidan keyin -lar aﬀiksi qo‘shilganda, bu otlar hurmat ma’nosini anglatadi: otamlar, opamlar, buvimlar kabi. Lekin –lar egalik qo‘shimchasidan oldin kelganda ko‘plik ma’nosini bildiradi: opalarim, akalarim, amakilarim. Otlarda ko‘plik ma’nosi leksik ma’nosi ko‘p predmetni bildiradigan otlar orqali ham anglashiladi. Bunday otlar birlik shaklida bo‘lsa ham, bir turdagi predmetla- 1 O‘zbek tili gramatikasi I (Morfologiya). – T.: Fan 1975.-126 b 2 O ‘ zbek tili grammatikasi, 1975: 126-127 Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 150 ming to‘dasini, jamini bildiradi: to‘da, gala, aholi, xalq, olomon kabi. Ko‘plik ma’no-sining bunday jamlovchi otlar orqali ifodalanishi leksik-semantik usul deyiladi. Bun-day ma’nodagi otlarga grammatik jihatdan birlik shaklda (shaklan birlik, ya’ni –lar ishtirok etmaydi.), lekin semantik jihatdan ko‘plikda deb qaraladi. 3. Otlarda ko‘plik ma’nosi ot oldidan miqdor bildiruvchi ravishlar, sanoq sonlar, gumon olmoshlarini keltirish, so‘zlarni takrorlash bilan ham hosil qilinadi. Bu usul bilan ko‘plik ma’nosining ifodalanishiga sintaktik usul deyiladi: ko‘p bola, uchta ki-tob, bir necha qiz, dasta-dasta gul, to‘da-to‘da odam kabi. Xulosa o‘rnida, o‘zbek tilida otlarning birlik ko‘rsatkichi yo‘q. Ko‘plik esa, aso- san, morfologik usul, ya’ni -lar aﬀiksi bilan ifodalanadi. Ko‘plikni sintaktik usul bilan ham ifodalash mumkin: uch kishi, 5—6 ta odam kabi. Otga har 2 shaklni qo‘shib (4 ta kitoblar kabi) qo‘llash uslubiy xato hisoblanadi. Son kategoriyasi otlarning leksik-semantik guruhlanishi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ushbu juftliklarning birinchi qismi — turdosh, aniq va yakka otlar birlikda ham, ko‘plikda ham qo‘llana oladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Фитрат. Ўзбек тили қоидалари тўғрисуда бир тажриба. Биринчи китоб: Сарф. Танланган асарлар. V жилдлик. -Тошкент: Маънавият‚ 2006. –IV жилд. –Б. 140-175.2. Сафаров Ф. Ўзбек тилида сон-мидор микромайдони ва унинг лисоний-нутқий хусусияти: Филол.фан.номз.дисс.-Самарқанд,2004. 134б3. Sayfullayeva R.,Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili / Darslik. – Toshkent: Universitet, 2010. -335 4. H.Jamolxonov. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T., 20055. M.Mirzayev, C.Usmonov, I.Rasulov. O‘zbek tili. T.,1978 O‘zbek tili leksikologiyasi. T., 1981. 6. B.Mengliyev, O‘. Xoliyorov. O‘zbek tilidan universal qo‘llanma. T., 20077. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili system leksikologiyasi asoslari. T., 1995.8. Safarova R. Leksik-semantik munosabatning turlari. T., 19969. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Buxoro, 200110. S.Rahimov, B.Umurqulov, A.Eshonqulova. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T., 200111. S.Rahimov, B.Umurqulov. Hozirgi o‘zbek tili. T., 2003.12.G‘ulomov A. O‘zbek ilida ko‘plik kategoriyasi. –T: Fan. 1994-56 b13.O‘zbek tili gramatikasi I (Morfologiya). – T.: Fan 1975.-126 b 14. M.Hamroyev, D.Muhammedova va b. Ona tili –Toshkent 2007- 85b15.Dildoraxon Abdullayeva. Turkiy xalqlar adabiyoti , Toshkent-2014.16.Uchqun o‘g‘li S. E. et al. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SON KATEGORIYALARINING O‘RGANILISHI //TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 6. – С. 1-7. 17.Abdullayeva O. O. Q., O‘g‘li T. D. R. OTLARDA KO‘PLIK SHAKLINING O‘RGANILISH TARIXIGA OID NAZARIY QARASHLARNING UMUMIYLIGI //Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). – 2022. – Т. 2. – №. Special Issue 4. – С. 140-142.

Academic Journal

Abrorxo‘ja Muhammadov

Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:148-150

Find it@PNU

'O'n uchinchi eshik' she‟rida beruniy obrazi talqini: 41 Жайлаўым жайлаўым, айтпасам болмас, (Луга, луга, как мне промолчать), Бул азапты биз сорлыға ким қылмас, (кто бы горе такое не пророчил нам), Ӛзим әўеремен ҳақтың исине, (Я всегда на стороне правды), Бир қудайым мәдет бергей денеме, (Один бог в помощь моей душе), Ылайықлы берген мен ӛтермен жайлаўым (Достойную помощь получил я, мои луга!) [Кҥнхожа, 2019: 6]. Если проанализировать, поэт сетуя о нехватке пастбищ каракалпаков для крупного рогатого скота, овец и коз в те времен, когда он жил, и о том, что у них действительно не было пастбища, создает картину жизни каракалпаков в XIX веке. ЛИТЕРАТУРА: 1. Исмаилов Б. Кҥнхожаның ӛмири ҳәм творчествосы. – Нукус, 1996. 2. История Каракалакской АССР. Т. I. – Нукус: Каракалпакстан, 1975. 3. Каульбарс А.В. Низовья Аму-дарья, описанные по собственным исследованиям в 1873 г. Генерального штаба полковником Бароном А.В. Каульбарсом – СПБ., 1881- (Записки императорского русского географического общества по общей географии. 4. Кҥнхожа. Сайланды қосықлар жыйнағы. – Нукус, 2019. 5. Нызанов М. Кҥнхожа (сайланды қосықлар жыйнағы). – Нӛкис: Билим, 2019. 6. Пирназаров А. Кҥнхожа, Әжинияз, Сыдық шығармаларында қолланылған дӛретиўшилик усыллары. – Нукус, 2000. “O`N UCHINCHI ESHIK” SHE‟RIDA BERUNIY OBRAZI TALQINI Pirnazarova M.M. f.f.n., dotsent, Urganch Davlat universiteti, Urganch, O‘zbekiston e-mail: manzuramatnazarovna@gmail.com tel: +99897 5165666 Omon Matjon ijodi davomida buyuk qomusiy olimlarimiz va shoirlarimiz Al-Beruniy, Al- Xorazmiy, Al-Ma‘mun, Ahmad Yassaviy, Pahlavon Mahmudlarning obrazi yaratilganini ko‗rishimiz mumkin. Shoirning Beruniy haqidagi asarlari ham shoirning yuksak darajadagi asarlari qatoriga kiradi. Abu Rayxon Beruniy keyingi avlodlarga boy ilmiy va adabiy meros qoldirgan. Uni nafaqat sharq xalqlari, balki g`arb jamoatchiligi ham tan olgan. Shu boisdan buyuk olim haqida ilmiy asarlar bilan birga badiiy asarlar ham yaratilgan. Shu jihatdan olib qaraydigan bo`lsak, shoir iste‘dodli realist ijodkor sifatida o`z ideallarini ifoda etish maqsadida tarixda yashab o`tgan, xalqimiz uchun qadrli bo`lgan va butun dunyo tan olgan buyuk alloma shaxslarning obraziga murojaat qilgan. Aniq tarixiy dalillarni va tarixiy shaxslar haqidagi afsona va rivoyatlarni o`rgangan, asarlariga singdirib yuborgan. Ijodkor asarlarini kuzatar ekanmiz, buyuk va oddiy insonlarning qalb go`zalliklarini, zamon, umr, xalq, odamlar taqdiri va kelajagi bilan bog`liqligi, vatan oldidagi burchi kabi mavzular shoir ijodining asosiy mazmuni ekanligiga amin bo`ldik. Omon Matjonning ―O`n uchinchi eshik‖ she‘ri ayniqsa xarakterlidir. Xalq og`zaki ijodiyotida ―O`n uchinchi eshik‖ nomli rivoyat keng tarqalgan. 1017 yilda Xorazmni bosib olgan Mahmud G`aznaviy o`ta xudbin, jahldor kishi bo`lgan. U Beruniyni ham asirlar qatorida kishanlaydi. Buyuk olimning taqdiriga achingan xalq uning o`tkir olim, hatto bashoratchi ekanini aytib, shohdan shafqat so`rashadi. Shunda Mahmud G`aznaviy: agar Beruniy bashoratchi bo`lsa, mana shu 12 eshikli saroyning qaysi eshigidan chiqib ketishimni aytsin, degan talabni qo`yadi. Beruniy bu masalani yechib, maktub bitib tegishli vakilga topshiradi. Shunda shoh o`n uchinchi eshikni ochdirib chiqib ketadi. O`shanda maktubni ochib o`qisalar Beruniyning voqeani to`g`ri bashorat qilganligi ma‘lum bo`ladi. Shoir rivoyat, naql, afsona, ertaklar vositasida tarixiy shaxslarning yorqin obrazini yarata olgan. Ushbu sujet asosida yaratilgan she‘r O. Matjon ijodida muhim o`rin tutadi. Unda shoir buyuk olimning naqadar zukko bashoratchi, mantiqiy fikrlovchi inson ekanligini ifodalamoqchi bo`ladi va buni uddasidan chiqadi: Ana turar u-toza xilqat, 42 Ko`zlarida ko`kday tubsizlik. Chehrasida porlar beshafqat, Qat‘iy sabot mujassam o`zlik. ―Sultonlarga bizdan ne darkor Tinch qo`yarmi axir bu zolim? Dil xushlashi uchun hukmdor, Endi kerak bo`ptimi olim?! [Омон Матжон, 1995: 272]. Beruniy zolim shohdan shafqat kutmaydi, sabot-matonat bilan uning tahqirlashlariga chidaydi. Mahmud G`aznaviy uni o`ldirmaydi. Chunki uning harbiy yurishlarida Beruniydek ilmiy salohayatga ega bo`lgan chuqur aql sohibi maslahatchi sifatida kerak edi. She‘rda Beruniyning qalb iztiroblari G`azna shahriga nisbatan shoir aytgan so`zlarda yaqqol ko`rinadi: G`azna uzra bo`y cho`zmishdi bot Haybatli va qo`rqinchli saroy. Bunday shiddat, bunday mahobat Bag`dodda ham yo`qdir hoynahoy. Ichkarisi vahm bir dunyo, O`n ikkita eshigi bordir. O`rtada taxt… ―G`azabnok siymo... Tegrasida o`n ikki qandil... [Омон Матжон, 1995: 272]. Omon Matjon adabiyotshunos N. Rahimjonov bilan suhbatda o`tmish siymolari haqida ushbu fikrlarni ilgari surgan: ―…o`tmishdagi shaxslar hayotiga munosabatda uning hatti harakatlari, o`y-kechinmalari o`sha davr muhiti bilan bog`liq tarzda baholanmog`i zarur. Zero, agar o`tmishning ijtimoiy-ma`rifiy, ma‘naviy-ahloqiy va hokazo ibratli jihatlari bo`lmasa, bunday tarixning hech kimga keragi yo`q‖ [Раҳимжонов, 2016: 137]. She‘rda Mamud G`aznaviy Beruniyning bashoratchi ekanini eshitib, ishonmasdan uni masxara qiladi: Emish, o`sha xorazmlik zot! O`qir emish ko`zlardan ma‘no! O`qir emish xayolni ham bot, Aytar emish yanglishmay aslo. ―Xo`sh!-deb yana turdi o`rnidan, Neni xayol etmishimni ayt, Eshiklarning qaysi biridan, Hozir chiqib ketishimni ayt!‖ Omon Matjonning bu kabi asarlari adabiy jarayonda o`z davrida yangilik bo‗lgan asarlar hisoblanadi. Uning she‘riyatida, dostonlarida, dramatik asarlarida ham epik ko‗lam namoyon bo`lganligini ko`rishimiz mumkin. Aytmoqchi bo‗lgan fikrlarining zalvorini, jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni, mavzularni ko‗tarib chiqqanligi bilan ahamiyati yuqori ekanligi namoyon bo`lgan. She‘rga qaytadigan bo`lsak, albatta, Beruniy aql-zakovati, masalani to`g`ri yechishi shohni hayratga emas, balki g`azabga keltiradi. Va shu lahza to`qnashdi birrov, Ikki siymo-ikki xil nigoh, To`qnashganday suv bilan olov, To`qnashganday o`pqon bilan tog`. Shu o`tlug` zum, shu olov qarash, Lekin mangu etadi davom. Shoir voqeani tasvirlar ekan, bir-biriga mutlaqo zid bo`lgan ikki siymoni qiyos qilib, biridan aql- zakovat, ikkinchisidan g`azab-qabohat yog`ib turishini qayta-qayta uqdiradi. Bu o`rinlarda gap faqat aniq bir siymo- Beruniy qismati ustida borayotgani yo`q. Faqat o`tmishda emas, hamma zamonlarda ham xalq peshonasidagi yulduzlarni, hattoki ular yaratgan ixtirolardan unumli foydalansada, bahramand bo`lsa-da, hamisha ham munosib qadrlay bilmagan. Tarixdan bunga misollar juda ko`p va shoir shunday holatlarni bugun ham takrorlanmasligi uchun odamlarni o`zligini anglashga, hushyor tortishga chorlaydi. O.Matjon she‘rning final qismida muayyan xulosa chiqarishga shoshilmaydi. Biroq g`oyani yana xalq orasidagi rivoyatlardan izlaydi: Ne bo`ldi deb, xo`sh undan keyin, O`tirmaylik, do`stlarim, qaytib, Ul xatda ne yozilganligin, Mushohidlar ketganlar aytib: 43 ―Kimning agar bor taxti-toji, Kuch-quvvati dog`i ustuvor, Qay tomonga yuz bursa-hajdir. Qay tomonga shahd etsa-yo`l bor!‖ [Омон Матжон, 1995: 272]. Umuman olganda, O. Matjonning mazkur she‘ri rivoyatlar mazmunida dunyoga kelgan bo`lsa-da, buyuk bobomizning nurli siymosini yorqin misralarga singdira olgan. Ushbu she‘rdagi poetik xulosa va saboqlar g`oyat hayajonli va ibratlidir. ―To`rabekaxonim‖, ―Najmiddin Kubro‖, ―O`n uchinchi eshik‖, ―Pahlavon Mahmud‖ kabi asarlar xalqimizning tarixiy hayotiga bag`ishlangan. Tarixiy faktlarga, mashhur olimlarning asarlariga tayanilib, shuningdek, tarixiy shaxslar haqidagi xalq orasida tarqalgan rivoyatlarga asoslanib yozilgan bu ijod namunalarida qadim ajdodlarimizning bosqinchilarga qarshi kurashi, ilm-fanni rivojlantirishga qo`shgan hissasi, insonparvarlik yo`lida olib borgan faoliyatlari aks ettirilgan. Ijodkorning o`tmish voqealari asosida ilgari surgan falsafasi millat avlodlarini buyuk ajdodlarga xos tarzda tarbiyalash va ma‘naviyatli jamiyat qurishga xizmat qiladi. ADABIYOTLAR: 1. Норматов У. Қалб инқилоби. –Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги Адабиѐт ва санъат нашриѐти. 1986. 292-бет. 2. Норматов У. Нафосат гурунглари. Тошкент: Муҳаррир нашриѐти. 2011.100-бет 3. Омон Матжон. Дийдор азиз. Тошкент: Ношир нашриѐти. 2011. 34-бет. 4. Омон Матжон. Иймон ѐғдуси. Шеърлар, достонлар. –Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги Адабиѐт ва санъат нашриѐти. 1995. 272-бет. 5. Раҳимжонов Н. Бадиият бош мезон. Тошкент, ―Академнашр‖. 2016.137-бет. АДАБИЁТШУНОСЛИКДА ТАЛҚИН ВА ГЕРМЕНЕВТИКА МАСАЛАЛАРИ Акбарова Ш.Ғ. ўқитувчи, Фарғона давлат университети, Фарғона, Ўзбекистон e-mail: acharlotte18@yahoo.fr тел: +998939730939 Юртимиздаги адабий-маънавий вазият тубдан ўзгариши муқаддас, ўлмас бадиий асарларни холис, ишонарли, илмий талқин этиш имконини берди. Натижада ўзбек адабиѐтшунослига бадиий асарга ѐндашувнинг янги кўринишлари, талқиннинг янги кўринишлари кириб кела бошлади ва халқимиз бадиий асарларни ўқиб, тушуниб, ҳис қилиб улар юзасидан мушоҳада қилиб, таҳлил ва талқин қила бошлади. Таҳлил ва талқин нафақат ҳозирги ўзбек адабиѐти, балки мумтоз адабиѐтимиз, жаҳон адабиѐти ноѐб намуналарининг асосли таҳлил, теран талқини орқали миллий мафкура, истиқлол ғоясини ѐритиб бериши мумкин. Зеро, ―таҳлил ва талқинлар-бадиий асар баҳосини белгилашдаги бош мезон [B.Nazarov, A.Rasulov, Q.Qahramonova, Sh.Axmedova, 2012: 341] саналади. Интерпретация (лот.interpretation-тушунтирмоқ)- талқин; адабий асар мазмунини идрок қилиш, унинг мазмуни, бадиий концепциясини англаш, тушуниш демакдир. Кенг маънода интерпретация ўзга томондан айтилган гап, ѐзилган асар (илмий, диний,бадиий) мазмунини бир бутун сифатида тушуниш ва тушунтириб бериш маъносини билдиради [ Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М, 2010: 119 ]. Тушуниш ва талқин қилиш жараѐнининг назарий муаммоларини ўрганувчи соҳа – герменевтикадир. ХIХ асрда герменевтикага ҳар қандай тавсифдаги матнларга ишора қилувчи умумий талқин назарияси сифатида қарала бошлади. Герменевтика маъно талқинини – тушунтириш, таҳлил, шарҳлашни тасвирлайди. Герменевтика матнни идрок этиш ва тушуниш масалалари билан шуғулланади, бу нуқтаи назардан тушуниш - бу матннинг маъносини тушуниш жараѐни, яъни сўзловчи ва тингловчи ѐхуд ѐзувчи ва ўқувчи ўртасидаги ўзига хос диалогдир. Замонавий герменевтика учта ѐндашувни (intelligendi, explicandi, applicandi) ажратиб кўрсатади: ―тушуниш‖, ―талқин қилиш‖ ва ―қўллаш‖. Баъзи назариѐтчилар учун "тушуниш" бирламчи бўлса, бошқалари учун эса талқин қилиш юқори даражага чиқади [H.G.Gadamer, 1976: 148]. Ғарб, англо-америка адабиѐтшунослигида герменевтика‖, ―аксиология‖, ―интерпретация‖, ―биография‖ сингари истилоҳ сўзлар мавжуд бўлиб, улар бадиий асарни ўқиш, англаш эстетикасини яратиб бўлган, талқину баҳолаш назарияси бобида катта ютуқларга эришган экан.

Academic Journal

М Pirnazarova

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :42-44

Find it@PNU

Academic Journal

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :40-42

Find it@PNU

Chet tili darslarida video materiallardan foydalanish usullari: 185 should preview reading materials to determine which words are unfamiliar. Then these words should be defined and discussed. It is important for the adult to not only tell the child what the word means, but also to discuss its meaning. This allows the child to develop an understanding of the word‗s connotations as well as its denotation. Also, discussion provides the adult with feedback about how well the child understands the word. After pre-teaching vocabulary words, the child should read the text. It may seem common sense that the more times we are exposed to a word, the stronger our understanding becomes. However, repeated exposure to new vocabulary words is often ignored. Adults often forget a person (especially a child) needs to hear and use a word several times before it truly becomes a part of her vocabulary. Providing multiple opportunities to use a new word in its written and spoken form helps children solidify their understanding of it. Like pre-teaching, the keyword method occurs before a child reads a particular text. In this method, unfamiliar words are introduced prior to reading. The idea behind the keyword method is to create an easy cognitive link to the word‗s meaning that the reader can access efficiently during a reading experience. The word map is an excellent method for scaffolding a child‘s vocabulary learning. Like the other explicit instructional methods, the adult (either alone or with the child should preview reading materials to determine which words are unfamiliar. For each of these new vocabulary words the child (with the support of the adult) creates a graphic organizer for the word. At the top or center of the organizer is the vocabulary word. Branching off of the word are three categories: classification (what class or group does the word belong to), qualities (what is the word like) and examples. Using prior knowledge the child fills in each of these three categories. Word maps help readers develop complete understandings of words. This strategy is best used with children in grades. While root analysis is taught explicitly, the ultimate goal is for readers to use this strategy independently. Many of the words in the English language are derived from Latin or Greek roots. They either contain a ―core‖ root (the primary component of the word) or use prefixes or suffixes that hold meaning. Adults should focus on teaching children the most commonly occurring roots, prefixes and suffixes. As each is taught examples of its use in common word should be shared and examined. The reader should see how the root helps her understand the word‗s definition. Children should then be given practice analyzing words to determine their roots and definitions. When a reader is able to break down unfamiliar words into their prefixes, suffixes and roots they can begin to determine their meanings. This strategy is particularly effective for helping struggling readers improve their vocabularies. Sometimes grade level materials are inaccessible to readers because there are too many unfamiliar words in them. Adults can restructure the materials in several different ways to help readers comprehend them more easily. A portion of the difficult words can be replaced with ―easier‖ synonyms to help the reader understand the overall text. Texts are full of ―clues about the meanings of words. Other words in a sentence or paragraph, captions, illustrations and titles provide readers with information about the text that they can use to determine the meanings of unfamiliar words. These features are often referred to as ―context clues‖ because they are contained within the context of the piece of writing rather than outside it. Young readers should be taught to find and use context clues for learning new vocabulary words. Adult modeling and practice are key for helping children develop this important reading skill. REFERENCES : 1. Solidjonov, D.Z. (2021). The impact of the development of internet technologies on education at pandemic time in Uzbekistan. In Студент года 2021 (pp. 108-110). 2. Solidjonov, D. Z. (2021). The impact of social media on education: advantage and disadvantage. Экономика и социум, (3-1), 284-288. 3. Solidjonov, D. (2021). Modern education and useful methods for teaching. Scienceweb academic papers collection. CHET TILI DARSLARIDA VIDEO MATERIALLARDAN FOYDALANISH USULLARI Dehqonov I. o‘qituvchi, FarDU, Farg‘ona, Uzbekiston Abdullayeva F. o‗qituvchi, Berdaq nomidagi QDU, Nukus, O‗zbekiston e-mail: firdavsxonabdullayeva92@gmail.com tel: +99893 771 1666 Atrofimizni o‗rab olgan kundalik tasvirlarning mavjudligi til o‗rganishda, o‗quvchi uchun nimanidir ko‗rish va xis qilish shunchaki aniq va tabiiy faoliyat bo‗libgina qolmay, balki ta‘lim berish 186 maqsadi bo‗lishi kerak. Tasvir biror jamiyatning madaniy jixatlarini aniq ko‗rsatish bilan muhim bo‗lib, o‗quvchilarga tushunish va xis qilishni o‗rganishiga yordam beradi. Video o‗quvchida hamdardlik keltirib chiqaruvchi vositadir [1; 14]. Hamma videolardan foydalanish mumkin, ularni namoyish qilayotgan vaqtda o‗quvchidan murakkab lingivistik xujjat darajasi sifatida emas balki ularga tushunarli tilda so‗rash kerak. Quyida sizning e‘tiboringizga videodan foydalanishning turli usullarini keltiramiz. 1. Video bilan ishlashning umumiy maqsadlari. 2. O ‗ quvchilarga bilim va ko„nikmalarni egallashni o„rgatish. 3. Pedagogik maqsadlarni o ‗ z o„rnida ishlatish; - Kerakli vositalar. - Video jixozlari. 4. Tarmoqqa ulanish zaxiralari. 1. Video bilan ishlashning umumiy maqsadlari. Chet tili darslarida video materiallar ustida ishlash nimaga xizmat qiladi ? - o‗quvchini kuzatish, baholash, tanqid qilish va ko‗rgan materialini muhokama qilishiga xizmat qiladi. - Namoyish qilingan asl xujjatlarga ko‗z yugirtirib rasmlarni, tovushlarni, madaniy vaziyatlarni o‗rgatadi. - O‗quvchining tassavvurini rivojlantiradi, oldindan ko‗ra bilish va o‗ylab topish, faraz qilishga o‗rgatadi. - O‗quvchiga yaratish, qayta tuzish, hikoya qilish, tahlil qilish qobiliyatini taqdim qiladi. - Ayniqsa video material zaxirasidan foydalanish o‗quvchiga o‗z bilimlarini yangidan yaratish imkonini beradi. 2– O„quvchilarga bilim va ko„nikmalarni egallashni o„rgatish. 2.1 O‗z tahliliy xislarini ishga solish. Manbaalar, materiallar, ma‘lumotlarning turli xilligini bilish.… Tasvirlarni farqlash (tasvirlanishi, nutqi, tushuntirish) ni, saralashni, bilish, ma‘lumotlarni ketma-ketligiga e‘tibor berishni bilish. 2.2 Ma‘lumot va xujjatlarni o‗qishni bilish. Xujjat va manbaani turini aniqlashni bilish; Ko‗rgan va eshitganlarini tasvirlashni bilish; Foydalanilgan leksik materiallarni tushunish; Materiallarni turlarini aniqlashni va ularni g‗oya yoki harakat bilan bog‗liqligini aniqlashni bilish. 2.3 Mos keluvchi fikrlarni ifodalashni (yozma va og‗zaki ravishda) bilish. Video materialda ko‗rgan va eshitganlari bilan bog‗lab o‗z xis-tuyg‗ularini ifodalashni bilish; Xujjatda ko‗rgan voqealarni xulosa qilishni bilish; Ko‗rganlarini tushunish, og‗zaki hamda yozma bayon qilishni bilish; O‗z fikrini yozma hamda og‗zaki asoslashni bilish; O‗z fikrini yozma hamda og‗zaki tahlil qilishni bilish; 2.4 Video material mavzusini faraz qilishni rivoshlantirish. Berilgan vaziyatning sabablarini tasavvur qilishni bilish; Voqelikni davomini faraz qilishni bilish; Ko‗rgan vaziyatlari haqida so‗zlab berishni bilish. 3. Pedagogik maqsadlarni o„z o„rnida ishlatish. Video materialdan foydalanish chog‗ida doimo biror pedagogik maqsad nazar (grammatika, leksika) ga olinadi, yoki undan o‗quvchilar tushungan, tahlil qilgan, tasvirlagan narsalarini qayta ishlatishlari uchun biror loyihani yo‗lga qo‗yish maqsadida ham foydalaniladi [2; 10]. Bu manbaa keyinchalik o‗tiladigan mavzu to‗g‗risida bahs yuritishga ham turtki bo‗lishi mumkin. 3.1 Qanday manbaalardan foydalanish mumkin ? Xujjat, reportaj, ob-havoni taqdim qilish; Yozib olingan kundalik axborot; Teleko‗rsatuvdan parcha ; Teleserial yoki tanlab olingan parcha; Biror shaxsdan olingan intervyu; Qisqa xabarlar; Filmlardan parchalar; Videokliplar; Multfilmlar; Reklamalar; Tele o‗yinlar…. 4. Tarmoqqa ulanish zaxiralari. O‗qituvchi darslarida video materiallardan foydalanish uchun hamma kerakli texnik vositalarni hozirlab qo‘yishi kerak va ulardan to‗g‗ri foydalanishni o‗zlashtirib olishi kerak. Demak video 187 materiallardan o‗rinli va to‗g‗ri foydalanish o‗quvchilarga chet tillarini o‗tgatish, ularning lexique ko‗nikmalarini rivojlantirishda samarali yordam beradi. АDABIYOTLAR: 1. И. Л. Максимова.Французская лексика.Москва, 2012. 2. Martine J ARDINE , L‘accueil des tout-petits, Col. Pédagogie pratique, Retz, Paris, THE IMPORTANT FACTORS IN TEACHING GRAMMAR TO BEGINNER LEVEL STUDENTS Allamuratova F.K. Master Student, NSPI named after Ajiniyaz, Nukus, Uzbekistan e-mail: fallamuratova5@gmail.com tel: 998905942730 Abstract: The article deals with the effectiveness of traditional and non-traditional ways of teaching grammar. Scholars‘ opinions and views in the topic are analyzed by the author. Annotatsiya : Bul maqala inglis tilinin grammatikasin oqitiwda dasturiy ham dasturiy emes usildan paydalaniwdin natiyjeliligin korsetip beredi. Ilimpazlardin pikirleri ham ko‘z qaraslari avtor tarepinen analizlengen. Teaching grammar means facilitating language students to make use of linguistic forms accurately, meaningfully, and appropriately of it. Learning grammar is the process that demands interest, attention, patience to acquire that language satisfied enough. Especially, if students who have just started learning language are interested in and highly motivated from the beginning of the course they will notice their progress on learning soon and they will continue their study not being worried. As we know that, mostly classes are heterogeneous: some students acquire easily, others have some difficulties in learning. The effective way of preventing such situations is using different interesting communicative activities relating to the topic in teaching grammar because games and activities are always played with a high interest by everyone. As Penny Ur suggests in his book A Course in Language Learning (1991), there are three very important sources of interest for children in the classroom: pictures, stories, and games . Some years ago, I wrote an article, starts his speech Penny Ur (1986), which began with words: ―I am not, in principle, in favor of the use of games in language teaching‖. This was a serious argument. Games are essentially recreational ―time out‖ activities whose main purpose is enjoyment; language study is serous goal-oriented work, whose main purpose is personal learning. Once you call a language learning activity a ―game‖, you convey the message that it is just fun, not to be taken too seriously: a message I consider anti-educational and potentially demoralizing. Very occasionally we do play real games in the classroom, (at the of the course, for example, or as a break from concentrated work); but to call something a game when our goal is in fact serious learning may harm the learning-and, indeed, spoil the ―game‖! – as well as being dishonest. Having studied five researches of numerous scholars I gained information about current practices in teaching grammar. For this research, it was intended to compare two ways of teaching grammar: 1) traditional way of teaching grammar (giving the explanation of grammar rules and doing some exercises from traditional course books); 2) non-traditional way of teaching grammar (particularly, having communicative activities). If we look back to the history of the development of teaching grammar attention has been laid on traditional methods, teachers trying to attempt only recently new modern methods, all these attempts being considered to make the student become more interested in the English language. But the question that comes up is the following: are we sure that these methods actually work? We all know that the traditional way of teaching is very enjoyful for a student - he doesn‘t have to think too much, he just notes down the information, and then utilizes it in exercises. The contemporary methods make students put their brain to work, communicate better, engage in conversation, thus acquiring the new knowledge during the English classes, at school. Starting from the hypothesis that traditional methods do not exactly assist the student acquire English language more accessible and that they definitely do not make the English class relaxing, I am going to prove in the following statement that modernized methods improve students‘ knowledge and evolve grammar more easily and in a more entertaining way than the traditional ones. All these activities are meant to broaden the students' horizon and make them realize that grammar is not only theory, but also practice and fun.

Academic Journal

I Dehqonov; F Abdullayeva

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :186-188

Find it@PNU

Academic Journal

Muxlisaxon Usmonova

Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1

Find it@PNU

Ingliz tili grammatikasini akt bilan o‟qitish: 178 imply that Quizlet can be considered a good candidate for both teachers and students for vocabulary instruction and learning. REFERENCES : 1. Solidjonov, D.Z. (2021). The impact of the development of internet technologies on education at pandemic time in Uzbekistan. In Студент года 2021 (pp. 108-110). 2. Solidjonov, D. Z. (2021). The impact of social media on education: advantage and disadvantage. Экономика и социум, (3-1), 284-288. 3. Solidjonov, D. (2021). Modern education and useful methods for teaching. Scienceweb academic papers collection. INGLIZ TILI GRAMMATIKASINI AKT BILAN O‟QITISH Norqulova M.B. Tayanch doktorant, Ajiniyaz nomidagi NDPI Nukus, O‘zbekiston Hozirgi kunda dunyoda innovatsion texnologiyalarni ko‘payishi hamda jahon hamjamiyatlari o‘rtasidagi globallashuvni rivojlanishi ta‘lim va tarbiyada shu bilan bir qatorda yurtimizda chet-tili sifatida o‘qitilayotgan jahon tillaridan biri hisoblangan ingliz tilini o‘qitish va o‘rgatishda yangi yondashuv va uslublarni talab qilmoqda. Ingliz tilida to‘g‘ri va ravon so‘zlashish uchun uning grammatikasi qonun-qoidalaridan boxabar bo‘lish juda muhim. XXI asr axborot kommunikatsion texnologiyalari asri, biz hayotimizning har bir jabhasida ularning turli tumanlaridan foydalanayabmiz. Zamonaviy yoshlarimiz AKT ning qulayligi, qiziqarliligi va samaradorligi yuqori bo‘lganligi sababli ham ularni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlari yuqoridir. Yurtimizda ko‘plab olimlar ingliz ili o‘qitish metodikasi yuzasidan ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borishgan, masalan Chet tilini AKT yordamida o‘qitish ustida G.K.Bakiyeva, L.T.Ahmedova, N.P.Babaniyazova, M.Muhiddinova, G.S.Sobirova kabi olimlarimiz ishlashgan. Ingliz tili grammatikasini o‘qitish juda qadimgi metodlarimizdan biri hisoblanib mamlakatimizda va jahonda ko‘plab ilmi ziyolilar fikr yuritishgan. R.V.Rogova [Rogova, 1991: 287] fikriga qo‘shilgan holda, shuni ta‘kidlash joizki, «Grammatikasiz nutqning har qanday shaklini o‘zlashtirish imkoni mavjud emas, chunki grammatika so‘z va tovush tarkibi bilan birga nutqning moddiy asosi hisoblanadi». Semenovning [Semenov, 2006:143] fikriga asosan «AKT hayotimizning ko'plab sohalariga hukmron sifatida bostirib kirdi va o‘zgartirdi, lekin AKT ning o‘zi iste‘molchilar tomonidangina boshqariladi» . "Hozir hamma narsa o'zaro platforma. Bu biz yashayotgan haqiqatning bir qismi - ko'p qirrali, multimediali dunyo - va men buning bir qismi bo'lganimdan juda xursandman" deya ta‘kidlaydi Robert J. Sozyer [R.Sozyer, 2002:67]. Ishonamizki, dunyoning aksariyat maktablarda o'qituvchilar so'z boyligini oshirish uchun qo'llashlari mumkin bo'lgan raqamli vositalar va axborot texnologiyalari mavjud va ularning soni yanada oshadi deb umid qilamiz. Bu vositalar o'quvchilarning qiziqishini oshiradi va so'zlardan foydalanib, grammatik qoidalarga asoslangan to‘g‘ri va ravon gapirishlariga ko‘maklashadi. Mening ilmiy ishim mavzusi o‘rta maktablarda ingliz tili grammatikasini AKT yordamida o‘qitish bo‘lganligi sababli ham, bu metodni maktablarda eksperiment sifatida sinab ko‘rish va uning samaradorlik darajasi necha foizligi, o‘quvchilarning chet-tili grammatik kompetensiyasini oshirishdagi yordamini aniqlash mening vazifalarimdan biridir. Shu sababli ham biz Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xalq ta‘lim vazirligi ministridan eksperiment o‘tkazish uchun yozma ruxsat olib, Qoraqalpog‘iston Respublikasining besh ta tumanida tajriba sinovlardan oldin, o‘quvchilarning bilim darajasini tekshirish bo‘yicha grammatikaga doir mashqlar va yigirma ta savoldan tashkil topgan so‘rovnomalarni to‘ldirib berishlarini so‘radik. O‘quvchilarga ta‘lim beradigan ingliz tili muallimlarining ham fikrlari biz uchun qiziq bo‘lganligi va dissertatsiya ishimizga aloqasi bo‘lganligi sababli ham ulardan ham anketalar olindi. Umumiy hisobda 6 ta maktab, 19 ta sinf, 426 ta o‘quvchi va 32 ta o‘qituvchi qatnashdi. A2 darajali o‘quvchilar 5-9 sinflarda ta‘lim olishadi, biz shundan faqat 7-8 sinflarni olishga qaror qildik. Grammatika qismi 7-8 sinf o‘quvchilaring darslik kitoblarida berilgan mavzulardan berilgan, bilim darajalariga mos mashqlardan tashkil topgan. O‘quvchilar tajriba sinov ishlarida qatnashayotganlaridan mamnun holda anketalarni to‘ldirib berishdi. 205 ta o‘quvchi eksperiment guruh, 221 o‘quvchi nazorat guruhlarda ta‘lim olishadi. Ingliz tili grammatikasini o‘z ichiga olgan mashqlar kesimida 30 ta savolni o‘z ichiga olgan edi. O‘quvchilar qay darajada yecha olishgani quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan. 7-sinflar 25-30 19-24 18< 1 Nazorat guruhi 7 % 21 % 62 % 179 2 Tajriba-sinov guruhi 8 % 23 % 69 % 8-sinflar 25-30 19-24 18< 1 Nazorat guruhi 10 % 17 % 73 % 2 Tajriba sinov guruhi 11 % 16 % 73 % Bu jadvalda sinflar, guruhlar, nechtadan savolga javob berishgani va necha foiz o‘quvchi to‘g‘ri yechgani haqidagi ma‘lumotlar foizda ko‘rsatilgan. Tajriba sinov ishlarimizning birinchi bosqichi shulardan iborat, hozirgi kunda nazariy metodologik qismidamiz, yaqinda A2 darajali o‘quvchilarning leksik va grammatik kompetensiyasini shakllantirishga oid ta‘lim platforma va inglizcha so‘zlarni o‘zbek, qoraqalpoq va rus tillariga tarjimasi berilgan kompyuter va telefonda foydalanish mumkin bo‘lgan elektron lug‘atni maktab o‘quvchilariga foydalanishga beramiz. Eksperimentimiz keyingi bosqichlari haqida kelgusi maqola va tezislarimizda axborot berib boramiz. Yosh avlod juda zukko va bilim olishga chanqoq, xotirasi tezkor, ishonamizki zamonaviy innovatsion texnologiyalariga asoslangan chet tili grammatikasini o‘rtgatadigan yangi platforma ular uchun qulay va qiziqarli bo‘ladi. Ingliz tili xususidagi bilimlarini oshirib, Grammatik kompetensiyalarini rivojlantirishga yordamlashadi. ADABIYOTLAR: 1. Рогова Г.В. Методика обучения иностранным языкам в средней школе. – М.: Просвещение, 1991. – 287 с. 2. A. Semenov ICT tools and environments of child development M. 2006- 143. 3. Robert.J.Sozyer ICT in education. Canada. 2002. 67. KEEPING INTERACTIVE IN ONLINE TEACHING: METHODS THAT WORK Melieva S.G. Master of Linguistics, EFL Teacher at Yeoju Technical Institute in Tashkent, Tashkent, Uzbekistan e-mail: sabinamelieva95@gmail.com Abstract: In this article we explore ways of keeping students engaged in online classroom. These methods include online games and teamwork which enable students to be motivated and participate in the lesson with equal enthusiasm as in traditional classroom. Key words : online learning, online games, engagement, Kahoot, Quizizz, Padlet, breakout rooms, face- to-face learning, teamwork. Online education has become a broad field for scientific research in recent years since the demand for online learning has increased due to pandemic procedures; however, it would be wrong to claim that Covid-19 was the only booster of e-learning as the growth of students enrolled in online courses has been witnessed for the last decade caused by the urge of seeking more flexible alternatives to traditional, face-to-face instruction (Capra, 2014). Ironically the shift to online learning also means that educators around the world are facing a number of challenges as it imposes adaptation of students to new culture of learning and even more student-centered approach (Edmundson, 2007). This adaptation may discourage some students to achieve the same results as in face-to-face classes and participate actively during online classes due to lack of teacher control. As motivation is considered as one of the most powerful catalysts in ESL learning (Iaremenko, 2017) this article will research methods of keeping the students engaged in online classes as well as share the results of survey conducted among second-year students. Methods that have been used in online classes in Yeoju Technical Institute in Tashkent (YTIT) to keep students engaged include: Use of online game quizzes such as Kahoot, Quizlet, Quizizz We are living in the golden age of technology and digital literacy which leads to using and incorporating digital games in second and foreign language teaching processes (Halim, 2020). According to the qualitative research, conducted Turgut and Irgin (2009) young learners who played computer games in cyber cafes improved their language skills in general and their lexical resource in particular. This research illustrates effectiveness of online games while practicing new vocabulary. In online lessons we also use quizzes which must be played online in teams or individually. Due to pandemic, Kahoot

Academic Journal

М Norqulova

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :179-180

Find it@PNU

So‘zlashuv nutqi shakllanishiga boshqa tillardan o‘zlashgan lug‘aviy birliklarning o‘rni masalasi: 319 SO‘ZLASHUV NUTQI SHAKLLANISHIGA BOSHQA TILLARDAN O‘ZLASHGAN LUG‘AVIY BIRLIKLARNING O‘RNI MASALASI L.Sharipova (SamDU), R.Eshquvatova (SamDUO‘zFinPI) Ma’lumki, har qanday til lug‘aviy qatlami faqat o‘z qatlamdan iborat bo‘lmaydi. Ijtimoiy hodisa bo‘lgan til doimo o‘zgarishda bo‘ladi. Boshqa tillar bilan aloqada bo‘ladi. Bu jarayon tilda aks etadi. Boshqa tillar qatori nemis tili ham tarixiy taraqqiyoti jarayonida o‘z so‘zlari bilan bir qatorda olinma so‘zlar ham ma’lum bir rol o‘ynagan. O‘zlashmalarning aksariyati fonetik, leksik va morfologik nuqtai nazaridan o‘zgarishlarga uchragan so‘zlar bo‘lib, ular nemis tili lug‘at boyligidan o‘rin olgan. Oliy ta’limda talabalarga zamonaviy nemis tili o‘qitishda dastlab uning shakllanishida eng avvalo, bobo tillardan qadimgi lotin, qadimgi yunon hamda qadimgi got tillarining roli beqiyoslgi haqida tushuncha berishga to‘g‘ri keladi. O‘z navbatida o‘rta asrlardan nemis tiliga fransuz tilining lug‘aviy birliklari tez o‘zlasha boshladi. Bunga sabab, aynan o‘rta asrlarda Fransiya davlati o‘z saroyadabiyoti, feodal madaniyati, ahloq-odob, pazandachilik kabi tomonlardan boshqa davlatlarga nisbatan yuksak taraqqiyotga erishgan edi. Fransuz tili va madaniyati natijasida nemis tilida quyidagi so‘zlar paydo bo‘ldi:Palast – fr.palais; Tournier -fr. Tournnoi; Lanze – fr. lance; Manier – fr. manier; Pavillion – fr. pavilion; Flöte – altfr. flauti;; blond – fr. blond; Form – fr. forme; Preis – fr. prix; fein – fr. fin; Abenteuer – fr. aventure; fehlen – fr. faillir; parlieren = sprechen – fr. parler; elegant – fr. elegant; kokett -fr. coquet; Mode-fr. mode; Möbel – fr. meuble, Omelette -fr. omelette; Armee – fr. armee; Batailon -fr. bataillon; Kompanie – fr. compagnie; Parade – fr. parade; Garnison – fr. garnison; Kommandeur – fr. commandeur va boshqalar (qarang: A.Iskos, A.Lenkowa. Deutsche Lexikologie 1.). Shuni ham qayd etib o‘tish lozimki, Yevropadagi uyg‘onish davri ilk bor Italiyada yuzaga kelganligi ham italyan tili lug‘aviy birliklarining boshqa tillarga kirib kelishiga turtki bo‘ldi. Natijada 15-asr mobaynida va 16-asrning birinchi yarmida nemis tilida ham bir qator kelib chiqishi italyancha bo‘lgan so‘zlar paydo bo‘ldi. Nemis tiliga o‘zlashgan bunday so‘zlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: a) musiqa sohasida: Oper, Sopran, Baß, Tenor, Fuge, Konzert, piano, forte, crescendo...; b) arxitektura sohasida: Galerie, Korridor, Fassade...; d) moliyaga xos terminlarda: Bank (ital. banka), Bankrott (ital.banka rotta = umgewandte Bank); Dukaten (ital. ducato)...; e) harbiy sohadan: Soldat (ital. soldato), Proviant (ital. provianda), Panzer (ital. panciera), Granate (ital. granata) Scharmützel (ital. scarmuzzia)...; f) oziq-ovqatlar: Samt, Spinat, Spagetti... 14-17-asrlarda nemis tiliga ingliz tilidan ko‘proq dengiz orqali savdo-sotiq, kemasozlikka hamda boshqa sohalarga oid so‘z va terminlar o‘zlashgan bo‘lsa (Boot, Lotse, Flagge, Kabine, Paketboat va boshqalar), 18-19-asrlarga kelib Angliyaning yirik kapitalistik davlatga aylanishi natijasida, bu tilda turli-tuman yangi so‘zlar paydo bo‘ldi hamda bu so‘zlarning aksariyati qo‘shni mamlakat tillariga ham kirib bordi. Bu davrda ingliz tilidan nemis tiliga o‘zlashgan so‘zlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: a) fan va texnika sohasida: Logarithmus, Spektrum, Barometer, Darvinismus, Evolutionstheorie...; 320 b) sanoat, savdo-sotiq, moliya sohasida: Trust, Tunnel, Koks, Export, Import, City, Cheviot, Scheck, Budget, Banknote, Prozent...; d) siyosiyterminlar bo‘yicha: Agitator, Bill, Boykott, Imperalismus, Interview, Leader, Meeting, Parlament, Reporter, Votum, Trade-Union...; e) sport sohasida: Box, Boxer, Fußball, Rekord, Hockey, Jockey, Jury, Match, Lawn- Tennis, Sport, Tourist, Start, Trainer, trainieren, Jacht...; f) moda va pazandachilik san’ati bo‘yicha: Comfort, comfortabel, Bar, Dandy,Flirt, Gentleman, Klub, fashionable, Frack, Makkintosh, Plaid, Raglan, Schal, Smoking, Sweater, Clown, Boston, Lunch, Grog, Pudding, Punsch, Sandwich, Whisky, Whist, Picknick... Hozirgi kunga kelib ingliz tilidan nemis tiliga so‘z o‘zlashishi yanada kuchaydi.Jumladan nemis tili lug‘at boyligidan quyidagi ingliz so‘zlari o‘rin oldi: Zelluloid, Film, Kodak, Musik-Hall, Girl, Trick, Jumper, Pullover, Karaoke, Tank va boshqalar. Keyinchalik nemis tili lug‘at tarkibiga inglizcha so‘zlarning amerikancha variantlari kirib kela boshladi. Bunday so‘zlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: Jeans, Bluff, Businesman, Job, Story, Song, Blues, Boß, fifty-fifty, groggy, tipp top, Twens, Teeenager va boshqalar (1, 100-101). Hozirgi paytga kelib fan-texnika taraqqiyotidagi asosiy o‘zgarishlar dastlab ingliz tili orqali ifoda etilib, keyin boshqa tillarga kirib bormoqda.O‘z navbatida bunday inglizcha terminlar boshqa tillarga ba’zi bir o‘zgarishlar bilan kirib bormoqda. Jumladan, nemis tili so‘zlashuv nutqida paydo bo‘lgan va hozirda nemis adabiy tiliga ham kirib kelayotgan shunday so‘zlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: jobben = arbeiten o‘rnida; mailen = elektronische Post schicken o‘rnida; Karroten = Möhre o‘rnida; Girlfreund, Boyfreund = Freundin, Freund o‘rnida... Yana bir narsaga e’tibor berish lozimki, bir tildan ikkinchi bir tilga o‘zlashgan so‘zlar assimilatsiya, ya’ni yangi tilga moslashuviga ko‘ra quyidagi turlarga xos bo‘ladi: a) morfologik assimilatsiya (bunda so‘z asosan morfologik qo‘shimchalar hisobiga farqlanadi); b) orfografik assimiliatsiya ( bu o‘rinda o‘zlashgan so‘zlardagi ma’lum bir harflar yangi tilning tovush tizimiga qarab o‘z shaklini o‘zgartiradi; d) to‘liq assimiliatsiya (bunday so‘z o‘zlashuvida so‘z o‘z holicha, hech bir grammatik o‘zgarishlarsiz qabul qilinadi; e) noto‘liq assimiliatsiya (assimiliatsiyaning bu turida urg‘u tushushi asosiy ahamiyat kasb etadi). Xullas, talabalarga nemis tilini, xususan, uning leksikologiyasini o‘qitishda o‘zlashma qatlamning ham o‘rnin borligi haqida ham ma’lumot berilshi maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Iskos A., Lenkova A. Deutsche Lexikologie, -Moskau, 1970, S.296. 2. Langenscheidt. Power Wörterbuch Deutsch. –München, 2009. S.1122. 3. Voll konkret: das neueste Lexikon der Jugendsprache. 2001. S. 160. 4. Wörterbuch der Jugendsprache. Sammelband. Pons GmbH. – Stuttgart, 2011. S.288. 5. books.google.de 6. scholar.google.de

Academic Journal

L Sharipova; R Eshquvatova

Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar: xorijiy tajribalar, istiqbolli izlanishlar va tillarni o‘qitishning innovatsion usullari. :319-320

Find it@PNU

Pragmatika va intonatsiyani fransuz nutqiy etiketida qo'llanilishi: 61 4. Хамдам У//JAHON ADABIYOTI: MODЕRNIZM VA POSTMODЕRNIZM (O‗quv qo‗llanma) Toshkеnt – 2020. 5. Холбеков М.Х АСР МОДЕРН АДАБИЁТИ МАНЗАРАЛАРИ. ПОСТМОДЕРНИЗМ АДАБИЁТИ ТАМОЙИЛЛАРИ https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/muhammadjon-xolbekov-modern-adabiyoti- manzaralari PRAGMATIKA VA INTONATSIYANI FRANSUZ NUTQIY ETIKETIDA QO„LLANILISHI Dehqonov I. o‗qituvchi, nemis va fransuz tillari kafedrasi, FarDU, Farg‘ona, O‘zbekiston e-mail: dehqonov@mail.ru tel: +998916770358 Nutqiy etiket formulalari u yoki bu darajada o‗z ichiga olgan, nutqiy harakatning asosiy turlari boshqalaridan ajralib turadi: direktiv (ko‗rsatma)lar, komissiyalar, ekspressiv (ta‘sirchanlik)lar, deklarativ(rasmiy)lar, reprezantativ (taqdimot)lar - ma'lumotli nutq harakatlari (xabarlari)ni maqolamiz doirasida ko‗rib chqishga harakat qilamiz. Har qanday nutqiy aktning asosiy xususiyati; niyat, maqsadga intilish, kelishuv hisoblanadi. Nutqiy aktlar har doimo so‗zlovchi shaxsi bilan bog‗loqdir. Masalan: ―Allô , bonjour, Madame! Je suis directeur commercial de la Compagnie Aubert. Je voudrais parler à Monsieur Laroche.‖ ―– Quel est votre nom?‖ Quyidagi holda nutqiy etiket salomlashish va xayrlashish shakllari bo‗lib xizmat qilishi mumkin ―Au revoir, chère amie, et à très bientôt‖ jumla maktubda ma'lumot beruvchi nutq akti bo‗lib keladi [1; 5]. Nutq harakatlarining har xil turlari (salomlashish, xayrlashish, tasdiqlash, iltimos va boshqalar) illokutiv harakatlar deyiladi. Perlokutiv harakat - bu harakat, aytilgan gap qaysiki tinglovchiga ta'sir qiladi. Bu bilan shuni nazarda tutiladiki tinglovchi nutq ma'nosini tushunishigagina emas, balki tinglovchining holati yoki xatti-harakatlaridagi o'zgarishlar tushunish natijasi hisoblanadi [2; 3]. Nutq akti modelida gapning ma‘nosi uch komponentga bo‗linadi: 1) aytilayotgan gap (lokutsiya), 2) xatti-harakat ma‘nosi nimani ifodalaydi (illokutsiya), 3) nutqning samarasi yoli ta'sir natijasi qanday (perlokutsiya) [1; 6]. Ushbu modelni misolda ko‗rib chiqamiz: ―- Bonjour, Monsieur. Vous désirez? – Voila: je n‘ai jamais fait de ski, j'en ai très envie, mais je n'ai pas tellement de temps‖, bu erda birinchi luqma lokutiv akt hioblanib, qiziqtirish (illokutsiya) ni ifodalaydi, luqmaga javob perelokutiv akt hisoblanadi. Nutqiy aktning markaziy momenti(daqiqasi) illokutsiya-nutqiy harakat turi hisoblanadi. Nutqiy etiket pragmatika doirasida nutq sub‘ekti bilan aloqada, aniq yoki yopiq maqsadni ifodalashi mumkin (Ostinning fikricha, ―illokutsion kuchlar‖), Ya'ni, nutqiy etiket "illokutsion kuchlar" bilan tavsiflanadi. Nutqiy etiket o‗zida, qoidalarini tartibga soluvchi tizimni ifodalovchi nutq odobi o‗rnatish, tanlangan ohangda suhbatdosh bilan aloqani qo‗llab-quvvatlash yoki to‗xtatish uchun jamiyat tomonidan qabul qilingan va belgilangan milliy o‗ziga xos stereotipli barqaror aloqa shakllarini ifoda etadi [1; 7], shaxs nutqining nutq harakati maydoni koordinatini o‗z ichiga oladi; semantik koordinat, har bir aniq til uchun o‗ziga xos bo‗lgan nutqiy etiket birligi tizimini namoyon qiladi; pragmatik koordinat, berilgan birliklarni ishlata olish qobiliyatini ifodalaydi; shuningdek, integrativ koordinat tufayli nutq etiket birliklari yuqori darajadagi konstruktiv element birliklari bo‗lishi mumkin [2; 5]. Nutqiy etiket integratsiyasi muloqotning umumiy kontekstiga uning visitasida ham asosiy lingvistik (kommunikativ, kognitiv) ham ixtisoslashgan (tartibga solish, yig‗ish, aloqa o‗rnatish) funksiyalari orqali amalga oshiriladi. Nutqiy etiketning asosiy ixtisoslashgan funksiyasi - bu ma‘lum darajada aloqa o‗rnatish yoki fatik funksiyalar hisoblanib, nutqiy etiketning aniq darajalarida, salomlashuv yoki murojaat vaziyatidan to xayirlashuv vaziyatigacha amalga oshiriladi. Nutqiy etiket, umuman xuddi etiketdek qandaydir taomil, "taomillashtirilgan" nutqni muloqot aktining elementar namunasi-o‗zaro nutqiy aktlar yoki ularni tashkil etuvchi luqmalarni o‗zida namoyon etadi. Taomillashtirilgan nutqning namunasi quyidagicha tavsiflanadi: muloqot va nutqiy harakatda suhbatdoshlarning nutqini bo‗lmaslik; Xuddi shunday nutq harakati nutqiy ta‘sir xarakteriga ega, qaysiki suhbatdoshni shunga o‗xshash nutqiy harakat bilan javob berishga undaydi (masalan, salom→salom; xayr→xayr, (ko‗rishguncha) xayr) va boshqalar). Nutqiy etiket formulalarini ishlatishdan maqsad, xuddi qoida tariqasida, muloqotga kirishish va uni davom ettirishda, hamda to‗xtatishda ham qulay aloqa ohangini yaratish zaruriyati oldindan belgilanadi. Nutq odobini mos qoidalarda amalga oshirish zaruriyati va ehtiyojni tushunish motiv bilan belgilanadi. Shunday qilib, nutqiy ko‗nikmalar darajasida nutqtiy etiket birliklarini amalga oshirish mos vaziyatlarda tayyor nutq formulalarini qayta ishlatishga olib keladi. 62 "Salomlashish", "Murojaat", "Xayirlashuv" vaziyatlarida bir kishi kun davomida qayta-qayta duch keladi, nutq ko‗nikmalarini avtomatlashtirish nutqiy etiket formulalarini desemantizatsiya qilishga olib keladi. Biroq shu bilan birga bu erda tanlov amalga oshiriladi, ―nutqni avtomatlashtirish‖ aldamasligi kerak, chunki bunday nutq mexanik ravishda tanlansada, shubhasiz, til vositalariga faol munosabatni bildiradi [1; 8]. Sanab o‗tilgan vaziyztlarda nutqiy etiket formulalarinig avtomatik tanlovi, suhbatdoshning ―o'rtacha‖ holatidagina sodir bo‗ladi. Shu bilan birga, sinonimik qatorning stilistik jihatdan neytral, dominant birliklari mos keladigan intonatsion bezak qo‗llaniladi [2; 16]. Biroq, nutqiy etiket formulasining bunday ―o‗rtacha‖ intonatsion xususiyatlari o‗rnatilgan aloqa maqsada qarab talaffuz, salomlashish va murojaat formulalar kabi, yoki bo‗lmasa yakunlash maqsadida xayrlashuv formulasi kabi o‗zgarib boradi. Shunday qilib, bir mavzu guruhining nutqiy etiket formulasini bir necha bor takrorlash ma‘lum bir vaziyatda o‗ziga xos talaffuz stereotipini yaratadi, u yoki bu darajada jumla ma‘nosini o‗zgartirishi, muloyim muloqot ohangidan qo‗pollikka o‗tishi va butunlay muloqotni to‗xtatishi mumkin. Intonatsiyani biz keng ma‘noda elementlarni o‗zaro bog‗langan xuddi bitta so‗zdek tushunamiz: ohang, temp, ovoz balandligi, pauzalar va urg‗ular. Intonatiyaning akustik tuzilishi asosiy ohang chastotasi (AOCH) va o‗z vaqtida tezlashuvi majmuini o‗zida namoyon etadi. Til va nutqda intonatsiya gaplarning kommunikativ turlarini, gap qismlarini semantik ahamiyatiga, shakliga ko‗ra ajratadi, gapni ritmik guruh va sintagmalarga bo‗lib, bir butun ifodada sayqallaydi; aniq his-tuyg‗ularni ifodalaydi, matn osti ifodani ochib beradi, so‗zlovchi va muloqot vaziyatni tavsiflaydi. ADABIYOTLAR: 1. Armengaud, F. (2007), La pragmatique , Paris, PUF (5 e éd.) 2. Blanchet, Ph. (1995), La Pragmatique , Paris, Bertrand Lacoste, Coll. "Référence". BACKGROUND OF BORROWED WORDS IN THE ENGLISH LANGUAGE AND THEIR TRANSLATION Avezimbetova A. teacher, NSPI named after Ajiniyaz, Nukus, Uzbekistan Kaljanova U. teacher, NSPI named after Ajiniyaz, Nukus, Uzbekistan In linguistics, a calque or loan translation is a word or phrase borrowed from another language by literal, word-for-word or root-for-root translation. Used as a verb, "to calque" means to borrow a word or phrase from another language while translating its components so as to create a new lexeme in the target language. "Calque" itself is a loan word from a French noun, and derives from the verb "calquer" (to trace, to copy). Loan translation is itself a calque of the German "Lehnubersetzung". Proving a word is a calque sometimes requires more documentation than an untranslated loan word, since in some cases a similar phrase might have arisen in both languages independently. This is less likely to be the case when the grammar of the proposed calque is quite different from that of the language proposed to be borrowing, or the calque contains less obvious imagery. New words. New technology, new fashions, new problems, new attitudes: the world is changing all the time and so is the English language. Every year new words are invented. Some become a permanent part of the language; others fall out of the language again when they are no longer needed. There's a display to show how far you've drilled down. From this page you can click through to all kinds of interesting stuff. A completely new verb may be formed by adding the adverb to a noun or an adjective, for example page through something: She paged through the report looking for her name. We'll have to scope out the project before we can estimate the time it'll take. Phrasal verbs are often turned into compound nouns and adjectives using a hyphen: We improved our click-through rate by 30%. We provide a walk-through (= a guide) to familiarize users with the dictionary [1; 98]. Compounds are the commonest type of new word, when two existing words are combined to give a new meaning. It is not hard to guess what an asylum seeker is, or home-schooling, if you know what the elements mean. One new combination inspires another. You probably know hardware and software, but do you know liveware and wetware, formed on the same principles? New words can be easier to remember if they rhyme, for example chick flick or shock jock, or alliterate (= repeat the same first letter), for example pester power and drag-and-drop. These new compounds are often imaginative or humorous, because they show connections between things that seem to be very different. Some examples are fashion victim (= someone who takes fashion too seriously),

Academic Journal

I Dehqonov

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :62-63

Find it@PNU

Using quizlet to teach vocabulary: 177 USING QUIZLET TO TEACH VOCABULARY Avezova G.M. Teacher, KarSU named after Berdakh, Nukus, Uzbekistan Abstract: This study concerns with the major objective of foreign language teaching: vocabulary acquisition. The modern trends of teaching and the vast advance of technology enable teachers to use online and mobile applications in a very wide range. The real effect of using such a method need to be measured. Accordingly, this experimental-design study investigated the effect of Quizlet, a rapidly growing application with an online and mobile phone version, on vocabulary acquisition. Two groups of low-level EFL learners at Prince Sattam Bin Abdulaziz University in Saudi Arabia (N = 42) participated in the study. Each group underwent a pretest and a posttest to assess their acquisition of the assigned vocabulary lessons that were extracted from their syllabus. After using Quizlet for vocabulary learning for a month, the experimental group participants show a significant improvement in vocabulary posttest. Accordingly, the study acknowledges and recommends using the application at university level. Keywords: Quizlet, Vocabulary Acquisition There is a unanimous agreement that vocabulary is a very important aspect of second language (L2) learning. Without an adequate volume of vocabulary, it is difficult for L2 learners to communicate or even express themselves properly. Lack of knowledge of grammar or syntax, on the other hand, may distort communication, however, learners may still be understood. For these reasons, there has been a long debate about the best methods for vocabulary instructions and various suggestions concerning vocabulary acquisition were posed. The focus of different L2 teaching methods fluctuated between grammar and vocabulary. While early approaches concentrated on grammar and internal structure of L2, subsequent trends focus on communication which requires greater mastery and larger amount of vocabulary. It is found later, however, that grammar and vocabulary are in fact interrelated and they can be considered ―as partners in synergy with no discrete boundary, sometimes referred to as lexicogrammar‖. This can lessen the long debate about where to focus and frees researchers and scholars to suggest methods that can account for both aspects of language simultaneously. To enable teachers and course designers to present vocabulary effectively, researchers provide principles that can be applied in varieties of learning situations. One of the concepts suggested in this regard is learning from meaning-focused input where learners are expected to perform deliberate learning activities such as studying vocabulary from bilingual flashcards and doing cloze exercises using missing words or matching pairs. Strategies of these type are now applied electronically on a wide range taking benefits of the vast advance in technology and the developing approach of Computer Assisted Language Learning (CALL). Accordingly, the effects of implementing such strategies in developing vocabulary acquisition and mastery have to be measured. The resultant findings of such measurements can give insights about adopting these trending teaching methods. All the study modes provide feedback and errors corrections that make autonomous learning highly effective. Moreover, users have more options of how to use each mode such as answering with terms or definition, playing audio or not, and studying all the terms or specific ones. The study employed an experimental research design incorporated a pretest-posttest control group design. Many previous studies that dealt with Quizlet adopted experimental research design that involved one group. They administer pretest and posttest to the same participant and attributed the development to the implementation of this learning technique. While it is likely to be the case, other factors may cause the progress such as practice effect. The method adopted by the present study, however, is to use two groups design and to assign pretest and posttest for each of the group to minimize the potential factors that may be candidate as casual factor for any gains accomplished by the experimental group members. As an e-learning application, the efficacy of Quizlet on improving vocabulary learning can be attributed to the augmenting role of information technology in all aspects of life. New generations of learners are accustomed to using smart devices connected to the internet to perform most of their daily tasks. Also, Quizlet represents an ideal environment for learning that can provide active learning both inside and outside classroom. Within classroom, the live learning mode provide effective collaborative experiment to students who find themselves obliged to share information and exchange answers to the vocabulary questions with a competitive spirit with other groups of students thus learning become an active cooperative process. Moreover, the study sets of Quizlet are designed to meet the need of autonomous learners. Learners can perform different learning tasks, assess their vocabulary acquisition, and gamify the vocabulary learning process. These features of Quizlet and the findings of this research and other studies 178 imply that Quizlet can be considered a good candidate for both teachers and students for vocabulary instruction and learning. REFERENCES : 1. Solidjonov, D.Z. (2021). The impact of the development of internet technologies on education at pandemic time in Uzbekistan. In Студент года 2021 (pp. 108-110). 2. Solidjonov, D. Z. (2021). The impact of social media on education: advantage and disadvantage. Экономика и социум, (3-1), 284-288. 3. Solidjonov, D. (2021). Modern education and useful methods for teaching. Scienceweb academic papers collection. INGLIZ TILI GRAMMATIKASINI AKT BILAN O‟QITISH Norqulova M.B. Tayanch doktorant, Ajiniyaz nomidagi NDPI Nukus, O‘zbekiston Hozirgi kunda dunyoda innovatsion texnologiyalarni ko‘payishi hamda jahon hamjamiyatlari o‘rtasidagi globallashuvni rivojlanishi ta‘lim va tarbiyada shu bilan bir qatorda yurtimizda chet-tili sifatida o‘qitilayotgan jahon tillaridan biri hisoblangan ingliz tilini o‘qitish va o‘rgatishda yangi yondashuv va uslublarni talab qilmoqda. Ingliz tilida to‘g‘ri va ravon so‘zlashish uchun uning grammatikasi qonun-qoidalaridan boxabar bo‘lish juda muhim. XXI asr axborot kommunikatsion texnologiyalari asri, biz hayotimizning har bir jabhasida ularning turli tumanlaridan foydalanayabmiz. Zamonaviy yoshlarimiz AKT ning qulayligi, qiziqarliligi va samaradorligi yuqori bo‘lganligi sababli ham ularni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlari yuqoridir. Yurtimizda ko‘plab olimlar ingliz ili o‘qitish metodikasi yuzasidan ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borishgan, masalan Chet tilini AKT yordamida o‘qitish ustida G.K.Bakiyeva, L.T.Ahmedova, N.P.Babaniyazova, M.Muhiddinova, G.S.Sobirova kabi olimlarimiz ishlashgan. Ingliz tili grammatikasini o‘qitish juda qadimgi metodlarimizdan biri hisoblanib mamlakatimizda va jahonda ko‘plab ilmi ziyolilar fikr yuritishgan. R.V.Rogova [Rogova, 1991: 287] fikriga qo‘shilgan holda, shuni ta‘kidlash joizki, «Grammatikasiz nutqning har qanday shaklini o‘zlashtirish imkoni mavjud emas, chunki grammatika so‘z va tovush tarkibi bilan birga nutqning moddiy asosi hisoblanadi». Semenovning [Semenov, 2006:143] fikriga asosan «AKT hayotimizning ko'plab sohalariga hukmron sifatida bostirib kirdi va o‘zgartirdi, lekin AKT ning o‘zi iste‘molchilar tomonidangina boshqariladi» . "Hozir hamma narsa o'zaro platforma. Bu biz yashayotgan haqiqatning bir qismi - ko'p qirrali, multimediali dunyo - va men buning bir qismi bo'lganimdan juda xursandman" deya ta‘kidlaydi Robert J. Sozyer [R.Sozyer, 2002:67]. Ishonamizki, dunyoning aksariyat maktablarda o'qituvchilar so'z boyligini oshirish uchun qo'llashlari mumkin bo'lgan raqamli vositalar va axborot texnologiyalari mavjud va ularning soni yanada oshadi deb umid qilamiz. Bu vositalar o'quvchilarning qiziqishini oshiradi va so'zlardan foydalanib, grammatik qoidalarga asoslangan to‘g‘ri va ravon gapirishlariga ko‘maklashadi. Mening ilmiy ishim mavzusi o‘rta maktablarda ingliz tili grammatikasini AKT yordamida o‘qitish bo‘lganligi sababli ham, bu metodni maktablarda eksperiment sifatida sinab ko‘rish va uning samaradorlik darajasi necha foizligi, o‘quvchilarning chet-tili grammatik kompetensiyasini oshirishdagi yordamini aniqlash mening vazifalarimdan biridir. Shu sababli ham biz Qoraqalpog‘iston Respublikasi Xalq ta‘lim vazirligi ministridan eksperiment o‘tkazish uchun yozma ruxsat olib, Qoraqalpog‘iston Respublikasining besh ta tumanida tajriba sinovlardan oldin, o‘quvchilarning bilim darajasini tekshirish bo‘yicha grammatikaga doir mashqlar va yigirma ta savoldan tashkil topgan so‘rovnomalarni to‘ldirib berishlarini so‘radik. O‘quvchilarga ta‘lim beradigan ingliz tili muallimlarining ham fikrlari biz uchun qiziq bo‘lganligi va dissertatsiya ishimizga aloqasi bo‘lganligi sababli ham ulardan ham anketalar olindi. Umumiy hisobda 6 ta maktab, 19 ta sinf, 426 ta o‘quvchi va 32 ta o‘qituvchi qatnashdi. A2 darajali o‘quvchilar 5-9 sinflarda ta‘lim olishadi, biz shundan faqat 7-8 sinflarni olishga qaror qildik. Grammatika qismi 7-8 sinf o‘quvchilaring darslik kitoblarida berilgan mavzulardan berilgan, bilim darajalariga mos mashqlardan tashkil topgan. O‘quvchilar tajriba sinov ishlarida qatnashayotganlaridan mamnun holda anketalarni to‘ldirib berishdi. 205 ta o‘quvchi eksperiment guruh, 221 o‘quvchi nazorat guruhlarda ta‘lim olishadi. Ingliz tili grammatikasini o‘z ichiga olgan mashqlar kesimida 30 ta savolni o‘z ichiga olgan edi. O‘quvchilar qay darajada yecha olishgani quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan. 7-sinflar 25-30 19-24 18< 1 Nazorat guruhi 7 % 21 % 62 %

Academic Journal

G Avezova

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :178-179

Find it@PNU

Academic Journal

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :61-62

Find it@PNU

How to teach vocabulary to adults: 184  «Case» – a specific scenario, occurrence,  «Study» – to study, to analyze. Divide the game «Pantomime» into three groups is one of the most interesting techniques. A representative from each group is called to the «board». They are given a list of various words. They explain to the rest of the group using words and motions without saying anything. Exercising to warm up  «Pantomime» – This approach is used in a session where very tough themes need to be discussed or written exercises can be utilized when students are fatigued;  A chain story method is used to build students' oral abilities helps;  Acting characters are the complete lesson types.  «Thinkers meeting» W. Shakespeare, Poets and writers such as A. Navoi and R. Burns can be «invited»  Such young people are ideal candidates for using the words of wisdom they share in class to help educate others;  «When pictures speak» technique is more practical students' quiz cards Depending on the number of cards distributed and the number of students in attendance at the same time. As we've seen, each breakthrough technology has its own set of benefits. Collaboration between teacher and student is active in the student's learning process movement in all of these strategies. In short, the use of innovative methods in English lessons  results in students developing logical thinking skills,  speech develops the ability to respond quickly and accurately, and  arouses a passion for knowledge in the student. The student must be well prepared for the lessons' goals. Students become active participants in the learning process as a result of this. As a task, the education system aims to raise a free-thinking, well-rounded, mature person; in the future, we will be innovative teachers developing more efficient ways to use technology, and we will be able to contribute as we go out. REFERENCES: 1. Bekmuratova U.B. Ingliz tilini o‗qitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish. Referat. Toshkent. 2012. 2. Jamol Jalolov. Chet til oqitish metodikasi. Oqituvchi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. Toshkent. 2012. 3. Отабоева М.Р. Chet tilini o‗qitishda zamonaviy innоvatsion texnologiyalaridan foydalanish va uning samaradorligi // М.Р. Отабоева. Молодой ученый. № 4.2 (138.2). 2017. сс. 36-37. 4. Xatamova N.Q., Mirzayeva M.N. Ingliz tili darslarida qo‗llaniladigan interfaol usullar. Uslubiy qo‗llanma. Navoiy. 2006. 40 b. 5. Xoldorova M., Fayziyeva N., Rixsittilayeva F. Chet tilini o‗qitishda yordamchi vositalardan foydalanish. Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU. 2005. HOW TO TEACH VOCABULARY TO ADULTS Avezova G.M. Teacher, KarSU named after Berdakh, Nukus, Uzbekistan Abstract: Vocabulary knowledge is critical to reading comprehension, it is important that those working with young readers help foster their development of a large word bank‖ and effective vocabulary learning strategies. There are several effective explicit (intentional, planned instruction) and implicit (spontaneous instruction as a child comes to new words in a text) strategies that adults can employ with readers of any age. One of the most effective methods of helping children learn new vocabulary words is to teach unfamiliar words used in a text prior to the reading experience. Keywords: Vocabulary, reading comprehension, unfamiliar words, reading experience Vocabulary knowledge is critical to reading comprehension, it is important that those working with young readers help foster their development of a large word bank‖ and effective vocabulary learning strategies. There are several effective explicit (intentional, planned instruction) and implicit (spontaneous instruction as a child comes to new words in a text) strategies that adults can employ with readers of any age. One of the most effective methods of helping children learn new vocabulary words is to teach unfamiliar words used in a text prior to the reading experience. Adults (either alone or with the child 185 should preview reading materials to determine which words are unfamiliar. Then these words should be defined and discussed. It is important for the adult to not only tell the child what the word means, but also to discuss its meaning. This allows the child to develop an understanding of the word‗s connotations as well as its denotation. Also, discussion provides the adult with feedback about how well the child understands the word. After pre-teaching vocabulary words, the child should read the text. It may seem common sense that the more times we are exposed to a word, the stronger our understanding becomes. However, repeated exposure to new vocabulary words is often ignored. Adults often forget a person (especially a child) needs to hear and use a word several times before it truly becomes a part of her vocabulary. Providing multiple opportunities to use a new word in its written and spoken form helps children solidify their understanding of it. Like pre-teaching, the keyword method occurs before a child reads a particular text. In this method, unfamiliar words are introduced prior to reading. The idea behind the keyword method is to create an easy cognitive link to the word‗s meaning that the reader can access efficiently during a reading experience. The word map is an excellent method for scaffolding a child‘s vocabulary learning. Like the other explicit instructional methods, the adult (either alone or with the child should preview reading materials to determine which words are unfamiliar. For each of these new vocabulary words the child (with the support of the adult) creates a graphic organizer for the word. At the top or center of the organizer is the vocabulary word. Branching off of the word are three categories: classification (what class or group does the word belong to), qualities (what is the word like) and examples. Using prior knowledge the child fills in each of these three categories. Word maps help readers develop complete understandings of words. This strategy is best used with children in grades. While root analysis is taught explicitly, the ultimate goal is for readers to use this strategy independently. Many of the words in the English language are derived from Latin or Greek roots. They either contain a ―core‖ root (the primary component of the word) or use prefixes or suffixes that hold meaning. Adults should focus on teaching children the most commonly occurring roots, prefixes and suffixes. As each is taught examples of its use in common word should be shared and examined. The reader should see how the root helps her understand the word‗s definition. Children should then be given practice analyzing words to determine their roots and definitions. When a reader is able to break down unfamiliar words into their prefixes, suffixes and roots they can begin to determine their meanings. This strategy is particularly effective for helping struggling readers improve their vocabularies. Sometimes grade level materials are inaccessible to readers because there are too many unfamiliar words in them. Adults can restructure the materials in several different ways to help readers comprehend them more easily. A portion of the difficult words can be replaced with ―easier‖ synonyms to help the reader understand the overall text. Texts are full of ―clues about the meanings of words. Other words in a sentence or paragraph, captions, illustrations and titles provide readers with information about the text that they can use to determine the meanings of unfamiliar words. These features are often referred to as ―context clues‖ because they are contained within the context of the piece of writing rather than outside it. Young readers should be taught to find and use context clues for learning new vocabulary words. Adult modeling and practice are key for helping children develop this important reading skill. REFERENCES : 1. Solidjonov, D.Z. (2021). The impact of the development of internet technologies on education at pandemic time in Uzbekistan. In Студент года 2021 (pp. 108-110). 2. Solidjonov, D. Z. (2021). The impact of social media on education: advantage and disadvantage. Экономика и социум, (3-1), 284-288. 3. Solidjonov, D. (2021). Modern education and useful methods for teaching. Scienceweb academic papers collection. CHET TILI DARSLARIDA VIDEO MATERIALLARDAN FOYDALANISH USULLARI Dehqonov I. o‘qituvchi, FarDU, Farg‘ona, Uzbekiston Abdullayeva F. o‗qituvchi, Berdaq nomidagi QDU, Nukus, O‗zbekiston e-mail: firdavsxonabdullayeva92@gmail.com tel: +99893 771 1666 Atrofimizni o‗rab olgan kundalik tasvirlarning mavjudligi til o‗rganishda, o‗quvchi uchun nimanidir ko‗rish va xis qilish shunchaki aniq va tabiiy faoliyat bo‗libgina qolmay, balki ta‘lim berish

Academic Journal

G Avezova

Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :185-186

Find it@PNU

부산대학교 도서관

전자자료 공정이용 안내

공정이용 지침

불공정 이용 사례

위반 시 제재

부산대학교 도서관

학술논문

전자자료 공정이용 안내

공정이용 지침

불공정 이용 사례

위반 시 제재

메일 발송