학술논문


EBSCO Discovery Service
발행년
-
(예 : 2010-2015)
전자자료 공정이용 안내

우리 대학 도서관에서 구독·제공하는 모든 전자자료(데이터베이스, 전자저널, 전자책 등)는 국내외 저작권법과 출판사와의 라이선스 계약에 따라 엄격하게 보호를 받고 있습니다.
전자자료의 비정상적 이용은 출판사로부터의 경고, 서비스 차단, 손해배상 청구 등 학교 전체에 심각한 불이익을 초래할 수 있으므로, 아래의 공정이용 지침을 반드시 준수해 주시기 바랍니다.

공정이용 지침
  • 전자자료는 개인의 학습·교육·연구 목적의 비영리적 사용에 한하여 이용할 수 있습니다.
  • 합리적인 수준의 다운로드 및 출력만 허용됩니다. (일반적으로 동일 PC에서 동일 출판사의 논문을 1일 30건 이하 다운로드할 것을 권장하며, 출판사별 기준에 따라 다를 수 있습니다.)
  • 출판사에서 제공한 논문의 URL을 수업 관련 웹사이트에 게재할 수 있으나, 출판사 원문 파일 자체를 복제·배포해서는 안 됩니다.
  • 본인의 ID/PW를 타인에게 제공하지 말고, 도용되지 않도록 철저히 관리해 주시기 바랍니다.
불공정 이용 사례
  • 전자적·기계적 수단(다운로딩 프로그램, 웹 크롤러, 로봇, 매크로, RPA 등)을 이용한 대량 다운로드
  • 동일 컴퓨터 또는 동일 IP에서 단시간 내 다수의 원문을 집중적으로 다운로드하거나, 전권(whole issue) 다운로드
  • 저장·출력한 자료를 타인에게 배포하거나 개인 블로그·웹하드 등에 업로드
  • 상업적·영리적 목적으로 자료를 전송·복제·활용
  • ID/PW를 타인에게 양도하거나 타인 계정을 도용하여 이용
  • EndNote, Mendeley 등 서지관리 프로그램의 Find Full Text 기능을 이용한 대량 다운로드
  • 출판사 콘텐츠를 생성형 AI 시스템에서 활용하는 행위(업로드, 개발, 학습, 프로그래밍, 개선 또는 강화 등)
위반 시 제재
  • 출판사에 의한 해당 IP 또는 기관 전체 접속 차단
  • 출판사 배상 요구 시 위반자 개인이 배상 책임 부담
'학술논문' 에서 검색결과 363건 | 목록 1~20
Raqamlashtirish davrida informatika va matematik modellashtirish bo‘lajak muhandislarning kasbiy faoliyati uchun asos sifatida: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 74 Annotatsiya: Yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) va raqamli texno- logiyalarning rivojlanishi jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida raqamlashtirish dav-rining rivojlanishiga olib keldi. Ushbu maqolada AKT va fundamental texnika fanlari dara-jasidagi bilimlarni o‘zaro integratsiyalash zarurligini asoslagan holda muhandislik-texnik turdagi zamonaviy mutaxassisni tayyorlashda fanlararo yondashuvning ahamiyati ochib berilgan. Kalit so‘zlar: raqamlashtirish, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, muhandislik ta’limi, integratsiyalashgan o‘quv vazifasi, informatika va matematik modellashtirish. Axborotlashgan jamiyat rivojlanishining zamonaviy bosqichi raqamlashtirish bilan tavsiflanadi, bu axborotni yaratish, qayta ishlash va uzatish uchun yakuniy raqamli texnologiyalarni ommaviy joriy etish va o‘zlashtirishni osonlashtiradigan ijtimoiy-iq-tisodiy transformatsiya sifatida tushuniladi (robototexnika, sun’iy intellekt, kvant texnologiyalari, simsiz texnologiyalar, yangi ishlab chiqarish texnologiyalari va bos-hqalar) [1, 2]. Shu nuqtayi nazardan, oliy muhandislik ta’limini o‘zgartirish inson ha-yotining barcha sohalarida raqamlashtirish rolining ortib borayotgani bilan bevosita bog‘liq. Bularning barchasi raqamlashtirish davrida o‘z kasbiy faoliyatini muvaffaqi-yatli amalga oshirishga qodir bo‘lgan yangi avlod texnik muhandislari uchun zamo-naviy o‘qitish usullarini izlashga olib keladi. Ilmiy-uslubiy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu masalani hal qilishda ixti- soslashtirilgan fanni o‘rganishda olingan bilim, ko‘nikmalarni tegishli bilimlar majmu-asi bilan birlashtirishga imkon beradigan integratsiyalashgan o‘quv kurslarini yaratish alohida o‘rin tutadi. Xususan, muhandislik-texnologiya sohasidagi mutaxassislar haqi-da gapiradigan bo‘lsak, “Informatika-matematika” darajasidagi bilimlarni integratsi-yalash tobora ortib bormoqda. Va bu tasodifiy emas, chunki matematika o‘ziga xos poydevor bo‘lib, uning asosida matematik modelni qurish, uni o‘rganish, shuningdek, talqin qilish bilan bog‘liq bo‘lgan texnik profildagi muhandislik muammolarining katta qatlami hal qilinadi. Shu bilan birga, uzluksiz rivojlanayotgan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ushbu matematik modelni o‘rganishning bir qator bosqichlarini uni hal qilishda yondashuvlarning ko‘pligini hisobga olish nuqtayi nazaridan opti- AXADOVA K.S., katta o‘qituvchi, Jizzax politexnika institutikomila.teacher@gmail.com RAQAMLASHTIRISH DAVRIDA INFORMATIKA VA MATEMATIK MODELLASHTIRISH BO‘LAJAK MUHANDISLARNING KASBIY FAOLIYATI UCHUN ASOS SIFATIDA https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp74-77 STARS International University 75 mallashtirish imkonini beradi. Ayrim metodistlarning fikriga ko‘ra, integratsiya jarayonlarini amaliyotga tatbiq etishda asosiy rol fanlararo darajada, xususan, matematika va informatika fanlari da-rajasida o‘quv jarayoniga qo‘shilishi bilan bog‘liq. Matematikani boshqa fanlar bilan birlashtirgan integratsiyalashgan o‘quv vazifalari (IO‘V) (V.A. Dalinger, F.A. Rassa-magina, S.A. Novoselov, E.A. Demina, A.G. Mayburov, O.N. Efremova, V.M. Fedose-ev va boshqalar). IO‘V – bu “intizomiy bilimlarni o‘zlashtirgan kompyuter fanlari, shuningdek, shaxsiy, shaxslararo vakolatlar va yangi mahsulotlar va tizimlarni lo-yihalash va yaratish qobiliyati” [3]. Integrativ yondashuvning tuzilishida A.G. May-burov va E.A. Demina fanlararo, subyektiv, shaxslararo va shaxs ichidagi integratsi-yani hisobga olishda muhim rol o‘ynaydi. Mualliflarning fikricha, IO‘V bo‘lajak texnik mutaxassislarning umumiy va kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishda talabalar faoliyatini tashkil etishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak [4]. Integratsiyalashgan yon-dashuv asosida kadrlar tayyorlashni qurishda tadqiqotchilar S.A. Novoselov va F.A. Rassamagina universitetning bo‘lajak bitiruvchilarining ijodiy va kasbiy-ijodiy kompetensiyalarini shakllantirishning asosiy shartini ko‘rishadi. Mualliflar, shu jum-ladan, IO‘V [5] to‘plamini bunday kompetensiyalarni shakllantirish metodologiya-sining asosi sifatida qo‘ydilar. Muallif matematikaning o‘rganilayotgan bo‘limiga va o‘qituvchi va talabaning vazifalariga qarab integratsiyalashgan ta’lim loyihalarini tasniflashni amalga oshiradi. Integratsiyalashgan ta’lim loyihalariga qo‘yiladigan asosiy talablarda keltirilgan. Tabiiy-ilmiy va matematik fanlarni integratsiyalash va natijada IO‘Vni yechish vositasi sifatida matematik modellashtirish qo‘llaniladi. Universitetning o‘quv jarayoniga muhandislik-matematik tayyorgarlikni integrat- siya qilish shakli sifatida V.M. Fedoseev talabalar bilan olib boriladigan tadqiqot ish-larini ajratib ko‘rsatadi [4]. Muallif fanlararo vazifalarni hal qilishda har qanday ilmiy sohadagi bilimlarning yaxlit obyektiv fanlararo taqdimoti uchun asos ishlab chiqis-hga imkon beruvchi vazifa konsepsiyasiga qo‘llaniladigan, o‘zlari tomonidan ishlab chiqilgan noan’anaviy fanlararo yondashuvni taqdim etdilar. Xorijiy fanlarda kadrlar tayyorlashga “fanlararo yondashuv” “fanlararo ta’lim”, “fanlararo hamkorlik” va “fanlararo vazifa” tushunchalari qo‘llaniladi. J.S. Gouvea va boshqalar [5] ilmiy maqolasida tabiiy fanlarni o‘qitishda fanlararo aloqadorlikni kuc-haytirish zarurligiga e’tibor qaratadi. Mualliflar jamoasi fizika fani misolida fanlararo ilmiy kurs tuzilishini taqdim etadi, ular uchun fizika va biologiyani birlashtirgan fan-lararo vazifalar qatorini yaratdilar [5]. Ushbu ishda informatika va matematika bo‘yicha integratsiyalangan o‘quv vazifa- si deganda, biz texnik tadqiqotlar sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan vazifani tushunamiz, uni hal qilish matematik modellashtirish metodologiyasi va zamonaviy AKTdan bir-galikda foydalanishni talab qiladi, bu esa matematikani qurishga olib keladi. axbo-rot-matematik model va u bilan keyingi ishlash, shunday qilib, texnik muhandislar uchun informatika va matematika bo‘yicha IO‘V qarori informatika va matematik modellashtirishga (IMM) asoslangan bo‘lishi kerak. Babich V.N. axborot-matematik modellashtirish deganda, ma’lum xususiyatlar bi- lan ushbu obyektning analogi sifatida qabul qilinadigan, tizimga asoslangan axborot majmuasini qayta ishlash va tahlil qilish asosida tadqiqot funksiyalari guruhlari bi-lan idrok obyektining rasmiylashtirilgan tasvirini qurish jarayonini anglatadi. Obyekt haqida yangi bilimlarni olish uchun matematik rasmiylashtirish, geometriklashtirish va axborot texnologiyalarini qo‘llab-quvvatlash protseduralarini birlashtirish orqali Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 76 obyektni tashkil etish va ishlashning barcha jihatlarini aks ettiradi, masalan, tegishli muammolarni hal qilishga qaratiladi [15]. Texnik muhandisning kasbiy faoliyatida IMM, AKT usullari va vositalaridan foyda- lanishning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, biz muhandislik mutaxas-sisliklari talabalari uchun informatika va matematika bo‘yicha IO‘Vning ikki guruhini ajratamiz. Biz IO‘Vning birinchi guruhiga vazifalarni beramiz, ularning bajarilishi mu-handisning kasbiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan faoliyat bilan bog‘liq, ikkinchi guruh esa umumiy faoliyatga yo‘naltirilgan vazifalarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, ikkinchi guruh vazifalari tipologiyasiga asos bo‘lgan faoliyat turlari birinchi guruh IO‘V vazifalarining qaysidir bosqichida ishtirok etishi yoki mustaqil ravishda birin-chi guruh XTTga kiritilishi mumkin. Masalan, ishlab chiqarish va texnologik faoliyat muhandisning asosiy faoliyati bo‘lib, ayni paytda uning kasbiy faoliyatining boshqa turlari bilan bog‘liq. IO‘V ning birinchi guruhi:1.1. Muhandislik prognozi uchun IO‘V (haqiqatda rivojlanayotgan muhandislik ja- rayonlarini kuzatish ma’lumotlari asosida texnik jarayonlarni bashorat qilish; agar kerak bo‘lsa, ular asbob-uskunalar, texnologiya va ishlab chiqarishni tashkil etish, texnik obyektni ishlatish va ta’mirlashni rivojlantirish tendensiyalarini hisobga olish uchun foydalaniladi). 1.2. Texnik obyektlarni qurish uchun IO‘V (AKTdan foydalangan holda ularning loyihalarini (texnik, iqtisodiy va boshqa hisob-kitoblar bilan birga grafik tasvirlar) tuzgan holda texnik obyektlarning modellarini yaratish). 1.3. Tajriba uchun IO‘V (to‘g‘ridan to‘g‘ri modellashtirish, AKTdan foydalangan holda texnik obyekt modellarining mosligini tekshirish, natijalarni sharhlash va ular-ni tuzatish). IO‘V ning ikkinchi guruhi:2.1. Hisoblash uchun IO‘V (AKT vositalaridan foydalangan holda katta ma’lumot- lar to‘plamlari bilan ishlashda ko‘p mehnat talab qiladigan hisoblar). 2.2. Ma’lumotlar tahlili uchun IO‘V (AKTdan foydalangan holda texnik obyekt bo‘yicha ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash, o‘rganish va talqin qilish). Raqobat-bardosh malakali mutaxassisni tayyorlash oliy o‘quv yurtidagi ta’lim jarayoni kasbiy faoliyatga asoslangan bo‘lishini nazarda tutadi. “Faoliyatga yo‘naltirilgan ta’lim pa-radigmasi aniq ifodalangan funksional yo‘nalishga ega...” Texnik obyektni boshqa-rish muhandisning muhim kasbiy funksiyasi bo‘lganligi sababli bu IO‘Vda aks ettiri-lishi kerak. Shunday qilib, informatika va matematika uchun IO‘V ning ishlab chiqilgan tipo- logiyasining asosi muammoning funksional xususiyatidir, bu holda kelajakdagi tex-nik muhandislarning kasbiy faoliyatining tanlangan turlarida texnik obyektni bos-hqarish funksiyasini aks ettiradi Amaliyot va kasbiy ta’lim sohasidagi ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson faoliyatining turli sohalaridagi muammolarni hal qilish qobiliyati har qanday mu-taxassisning, shu jumladan, muhandisning eng muhim kognitiv harakatlaridan bi-ridir. Modellashtirish universal ta’lim harakatlarining maxsus guruhiga kiradi, ular keng ma’noda o‘quvchining o‘rganish, o‘z-o‘zini rivojlantirish va takomillashtirish qobiliyatining o‘zgarmas asosini belgilaydi. Shu munosabat bilan, IMM ham bo‘lajak muhandisning texnik universitetdagi universal ta’lim harakatidir. Keyinchalik kasbiy faoliyatga “sho‘ng‘igan” universitet bitiruvchisi raqamli davrda o‘z ishida uning ol- STARS International University 77 diga qo‘yiladigan vazifalarni hal qilishda IMM zarurligini shaxsiy tajribasidan ko‘ris-hi mumkin. Shunday qilib, IMMni bajarish bo‘yicha harakatlar texnik muhandisning kasbiy kompetensiyasining tarkibiy qismlaridan biri deb taxmin qilishimiz mumkin. Tadqiqot natijasida quyidagi xulosalar tuzildi:1. Ta’limni raqamlashtirish davrida integratsiya jarayonlarining o‘quvchilarda mu- handislik masalalarini yechishda IMM ning o‘rni haqidagi tushunchalarini shakllanti-rishdagi ahamiyati ko‘rsatilgan. Shunday qilib, muhandislik mutaxassislarini tayyor-lashning asosi fundamental texnik va axborot fanlarining o‘zaro ta’siriga yordam beradigan kompleks yondashuv bo‘lishi kerakligi oqlanadi. Talabalarni o‘qitishga kompleks yondashuvni amalga oshirish vositasi sifatida matematika va informatika fanlari bo‘yicha IO‘V ishlaydi. 2. Texnik muhandisning asosiy raqamli ko‘nikmalaridan biri bu IMM. Natijada, tex- nik oliy o‘quv yurtlarining muhandislik mutaxassisliklarida tahsil olayotgan talaba-larga taklif qilinadigan IO‘V asosi IMM sifatida belgilanishi kerak. 3. Informatika va matematika fanlari bo‘yicha IO‘V tipologiyasi muhandis-texnik xodimlarning kasbiy faoliyat turlariga mos ravishda ajratib ko‘rsatilgan. IO‘Vlarning birinchi guruhiga muhandislik prognozi, texnik loyihalash va eksperimentlar uchun mo‘ljallangan; ikkinchisi esa hisoblash va ma’lumotlar tahlili uchun IO‘Vlardir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Dalinger V.A. & Moiseeva N.A. & Polyakova T.A. (1970). Information and Mathe- matical Modeling as the Basis for the Professional Activity of Future Engineers in the Digitization Era. 10.2991/assehr.k.200509.108. 2. Dalinger V.A. (2016). Integrative educational projects in Mathematics and Computer Science as a means of organizing educational and research activities of students. Bulletin of the Siberian Institute of Business and Information Technology, 1(17), 136-141. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/integrativnye- uchebnye-pro-ekty-po-matematike-i-informatike-kak-sredstvo-organizatsii-uchebno-issledova-telskoy- deyatelnosti 3. Dalinger V.A. (2002). Mathematical modeling as a means of integrati- on of natural science and mathematical disciplines. Integration of Education, 4, 106–112. URL: http://edumag.mrsu.ru/content/pdf/02-4.pdf. 4. Fedoseyev V.M. (2016). Research work with students as a form of integra- tion of engineering and mathematical training in the educational process of the University. Integration of Education, 20 (1), 125–133. DOI: 10.15507/1991-9468.082.020.201601.125-133. 5. Julia Svoboda Gouvea, Vashti Sawtelle, Benjamin D. Geller, and Chandra Tur- pen, A Framework for Analyzing Interdisciplinary Tasks: Implications for Student Learning and Curricular Design CBE–Life Sciences Education Vol. 12, 187–205, Sum-mer 2013, 187-205. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/ PMC36716 47/pdf/187.pdf. 6. Mayburov A.G., Demina E.A. (2014). Use of integrated training tasks in the pro- cess of forming professional competences of students. Man and Education, 4(41). 117-120. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ispolzovanie-integrirovannyh-uc-hebnyh-zadaniy-v-protsesse-formirovaniya-professionalnyh-kompetentsiy- obuc-hayuschihsya (accessed: 14.02.2020).
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:74-77
Diversifikatsiya sharoitida to‘g‘ri tashkil etilgan o‘quv jarayoni talabalarni pedagogik faoliyatga tayyorlash omili sifatida: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 396 Annotatsıya: Ushbu maqola ta’lim maqsadlari, ta’lim sohasidagi olib borilayotgan islo- hotlarning ahamiyati hamda oliy ta’limda diversifikatsiya sharoitida o ‘ quv jarayonlarini to ‘ g ‘ ri tashkil etish, talabalarni pedagogik faoliyatga yo ‘ naltirish, bu jarayonda o ‘ qituvchi va talaba munosabatini tizimli tashkil etish masalalarini yoritadi. Kalit so‘zlar: diversifikatsiya, ta’lim, faoliyat, islohot, motiv, jamiyat, faoliyatli yondashuv. Diversifikatsiya sharoitida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ma’na- viy hayotida ro ‘ y berayotgan o ‘ zgarishlar oliy ta’limdagi faoliyatga ham ta’sir qilishi shubhasiz. Bizga ma ‘ lumki, 1998 yilda Fransiyada bo ‘ lib o ‘ tgan 1-Xalqaro ilmiy-amaliy konfe- rensiyada universitet ta’limiga uchta global tahdid aniqlandi: 1) moliya (davlat oliy ta’lim tizimi davlatning jiddiy moliyaviy yordamisiz amalga oshmaydi); 2) mazmun jihati (ta’limning asosiy xususiyati yo ‘ qoladi); 3) “tadbirkor ta’lim muassasalari”. Har bir pedagog jamiyat bilan ta’limning integratsiyasi ajralmas ekanligini tushu- nishi kerak. Davlat siyosatining maqsadi esa bitta bo ‘ lishi lozim. Inson uning muno- sib hayot kechirishi va shaxsiy rivojlanishini ta‘minlaydigan shunday ta’limga muhto-jdir [1]. “Ta’limning (inson rivojlanishining) asosiy tarkibiy elementlari uchta ajralmas tomon (yoki sifat) – o ‘ rganish tajriba, bilim, ko‘nikma, malakalarni uzatish jarayoni, tarbiya shaxsni ijtimoiylashtirish jarayoni va ta’lim bilan keng tanishish jarayoni sifa-tida namoyon bo‘ladi. [3]. Ta’lim tizimi o‘z faoliyatini strategik muammoni hal qilishga yo‘naltiradi. Shaxsni izchil rivojlantirishga, uni mahalliy va jahon ilm-fani va madaniyatining eng yuqori yutuqlari bilan tanishtirishga, jamiyatda insonparvarlik, umuminsoniy axloqni qayta tiklashga qaratilgan mamlakatdagi yagona uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo‘g ‘in-larini ilmiy ta’minlash, erkinlik, ezgulik, inson qadr-qimmati, ijtimoiy adolat, fuqarolik va vatanparvarlik g‘oyalarini aks ettiradi. [4]. Ta’lim amaliyotida uning asosiy qoidalarini keyinchalik amalga oshirish bilan shaxsga yo‘naltirilgan modelni qurishga o‘tish kerak. Ta’limning asosiy maqsadi - bu OTAMURODOVA SHAMSU QAMAR OTAMURODOVNA Termiz davlat universiteti DIVERSIFIKATSIYA SHAROITIDA TO‘G‘RI TASHKIL ETILGAN O‘QUV JARAYONI TALABALARNI PEDAGOGIK FAOLIYATGA TAYYORLASH OMILI SIFATIDA https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp396-398 STARS International University 397 maqsadga erishish vositasi bo‘lib xizmat qiladigan bilim va ko‘nikmalarni shakllanti-rish emas, balki o‘quvchi shaxsini rivojlantirishdir. Iqtisodiyot va madaniyatni yuksaltirishda oliy ta’limga jiddiy garov qo‘yish za- rur, bu esa, o‘z navbatida, burilish nuqtasi bo‘lishi, hozirgi vaziyatni o‘zgartirishni kafolatlaydigan aniq va samarali amaliy harakatlar dasturida alohida ajralib turishi kerak. Insonga, uning ta’lim-tarbiyasiga, ilm-fan va madaniyat rivojiga yo‘naltirilgan sarmoya jamiyatning intellektual, ma’naviy va insoniy salohiyatini safarbar etishgina mamlakatni boshi berk ko‘chadan olib chiqishi, vayronagarchiliklarning oldini olish, islohotlarni saqlab qolish, ularning barqarorligini ta‘minlash imkonini beradi. Oliy ta’lim islohotining izchil amalga oshirilishi natijasida uni jamiyatning zamona- viy davlatning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishining o‘zgargan ehtiyojlari va real sharoitlariga muvofiq rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlar yaratmoqda. Oliy ta’lim kelgusida qanday rol o‘ynashi kerakligini to‘liq anglaydi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, ta’lim sohasidagi xalqaro tendensiyalar va mahalliy an’analar, akademik erkinliklar, ma’muriy va iqtisodiy mustaqillik uni-versitetlarning kundalik hayotiga kirib, o‘tmishdagi ma‘muriy-buyruqbozlik tizimi-dan asta-sekin xalos bo‘ladi. Asosiy ijtimoiy institutlar – ta’lim, fan va madaniyatni yagona bir butunlikka birlashtirgan klassik universitetlar maqom pozitsiyalari bilan emas, balki o‘zlashtirilgan bilimlar sifati bilan belgilanadigan ilmiy, ta’lim va madani-yat markazi rolini o‘ynaydi. Oliy ta’limning rivoji va fan taraqqiyotining eng muhim omili fan va oliy ta’lim ti- zimining o‘zaro hamkorligini maqsadga muvofiq tashkil etishdir. Hozirgi vaqtda oliy ta’lim sohasida ta’lim muassasalari tizimidan o‘quv-ilmiy, o‘quv-ishlab chiqarish va o‘quv-ilmiy ishlab chiqarish komplekslariga o‘tish zarurati mavjud. Mutaxassis or-ganik ravishda birlashtirilgan va murakkab faoliyatning ikki tomonlama jarayonini tashkil qiladi. Ishning asosiy mezoni - mutaxassislarni tayyorlash sifati. Oliy ta’lim sifatini oshi- rish maqsadlariga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish zarur: • fan va ta’lim jarayoni integratsiyasini kuchaytirish. Talabalarni chuqur ilmiy-uslu- biy va tarixiy-metodik, ilmiy va fundamental-amaliy tayyorlash orqali amalga oshiri-ladi; • ustuvor fundamental va amaliy ilmiy yo‘nalishlarni ishlab chiqish, ularning amaliy yo‘nalishini kuchaytirish va o‘quv amaliyoti ehtiyojlariga moslashtirish; • ta’lim jarayonini samarali takomillashtirishga zamin yaratuvchi ilmiy-tadqiqot ishlariga ustuvorlik berish. Bu esa, o‘z navbatida, talabalarning yashirin potensialini yuzaga chiqarish bilan amalga oshirilishini nazarda tutadi. Talabaning o‘quv-biluv faoliyati — bu shaxsiy va ijtimoiy qimmatli motivga ko‘ra ta’lim-tarbiyaning aniq bir maqsadini (vazifasini) tegishli shakl-usul, vositalar yorda-mida bilib olishi (o‘zlashtirishi)ga yo‘naltirilgan ta’lim-tarbiya natijasi bilan yakunla-nadigan xatti-harakatlari majmuidir. Bilimning o‘zlashtirilishi talabaning o‘quv-biluv faoliyati bilan uzviy bog‘liq pedagogik qonuniyatlardan biridir. Bugungi kunda faoliyatli yondashuv ta’lim jarayonini tashkil etishning xilma-xil usullarini vujudga keltirdi. Bilim olish uchun motiv, maqsad aniq bo‘lishi bilan birga, talaba o‘quv materialini tushunib o‘zlashtirib olishiga imkon beradigan o‘quv-biluv harakatlarini ham bajarishi zarur. Professor-o‘qituvchining vazifasi bilim olishning qulay yo‘lini ko‘rsatib, talabalarga uni bajartirishdan iborat bo‘lsa, talaba o‘quv vazi- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 398 fasini (faoliyatni) shu ishni bajarish usuli haqida oldin o‘zlashtirilgan (bilib olingan) axborotlar asosida bajaradi. Oldin bilib olingan axborotlarga bevosita tayanmay ba-jarish ta’lim-tarbiya ishi uchun to‘g‘ri kelmaydi. Faoliyatni bajarish usuliga (qanday bajarishga) doir oldin o‘zlashtirilgan axborotlarni ishlata bilish esa ayrim o‘quv ele-mentlari (bo‘laklari) va butun o‘quv predmeti mazmunini o‘zlashtirish sifatiga ta’sir etadi. Bunda qanday harakat qilishning oldin bilib olingan mo‘ljal asosi yo aynan oldin bajarilganidek yoki faoliyatning shart-sharoiti (vaziyati)ga qarab o‘zgartirilgan holda ishlatilishi ham mumkin. Oldin bilib olingan axborotlardan foydalanish usuliga ko‘ra o‘quv-biluv faoliyati reproduktiv (nomahsul) va mahsuldor (produktiv) turlarga ajratiladi. Reproduktiv faoliyat mahsuldor faoliyatdan oldin keladi (bajariladi) va mahsuldor faoliyat uchun zamin bo‘lib xizmat qiladi. Mahsuldor faoliyat reproduktiv faoliyatga asoslanadi, un-dan o‘sib chiqadi. Reproduktiv faoliyatda harakat qilishning oldin bilib olingan mo‘ljal asosi, uning algoritmlari va qoidalari har xil ko‘rinishlarda aynan qayta ishlab chiqila-di (ta’limda aynan qayta gapirib berishdan tortib, o‘xshash vaziyatlarda biroz o‘zgar-tirib aytishgacha). O‘quv predmetida dastlab bilib olingan ma’lumotlarga talaba fa-oliyati davomida biror yangi axborot qo‘shmaydi. Algoritmik harakatlar, ya’ni yaxshi tanish, sharoitlarda va aniq ko‘rsatilgan qoidalarga binoan harakat qilish reproduktiv faoliyat hisoblanadi. Masalan, talaba ijtimoiy-gumanitar, ixtisoslik va boshqa o‘quv predmetlari bo‘yicha darslik, o‘quv qo‘llanmasidagi barcha masalalar (o‘quv-biluv vazifalari)ni ilgari bilib olingan qoidalar va algoritmlarga binoan bajaradi. Bu talaba-ning reproduktiv faoliyatidir[5]. Mahsuldor faoliyat jarayonida talaba o‘quv predme-tida ilgari o‘zlashtirib olinganiga nisbatan yangi harakatni yaratadi (bajaradi), ya’ni u, darslik, o‘quv qo‘llanmasining mazmunidan farq qiladigan yangi axborotni yuzaga keltiradi. Yangi axborotni yaratish izlovchilik, tadqiqotchilik faoliyati bo‘lib, u ham, albatta, oldingi tajribaga tayanadi, asoslanadi. Ta’limda xilma-xillikdan foydalanishning muhim vazifalaridan biri talaba-yoshlar- dagi yashirin qobiliyatni yuzaga chiqarish, tug‘ma iqtidor (iste’dod) kurtaklarini ri-vojlantirish, ularni barkamol shaxs, raqobatbardosh mutaxassis sifatida shakllantiris-hdan iborat. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Aslonova O.P. Quick Thinking and Resourcefulness and Its‘ Forming in Learning Process //European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences (EJRRES). –Vol. 4 No. 6, 2017. – P.66 2.Аслонова О.П Психолого-педагогические особенности скорости мышления в процессе обучения //Молодой учёный –Казань, 2014. –№17.–С.445- 447. 3.Аслонова О.П Формирование своеобразного аспекта скоростного мышления// Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. –Курск, 2016. №5.– С.151-153. 4.Жантлесова А.Б., Кульшарипова З.К., Исабекова Б.Б. Подготовка студентов в условиях диверсификации высшего педагогического образования //Фундаментальные исследования. –2015.–№2-6.С.1300-1304. 5. Ochilov M., Ochilova N. Oliy maktab pedagogikasi. “Aloqachi”. Toshkent-2008.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:396-398
Usmon Nosir she’riyatida dard talqini: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 140 Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining iste’dodli vakili Usmon Nosir tarjimayi holi, ijodiy faoliyatining o‘ziga xos jihatlari haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar: shoir, davr, jamiyat, tuzum, tarix, she’riyat, iste’dod, ma’naviyat, hissiyot, talqin, tahlil. Jamiyat hayotida noyob qobiliyatli insonlar kam uchraydi. Iste’dodli shoir Us- mon Nosir ana shunday insonlar sirasiga kiradi. Usmon Nosir fitratida boshqalarda uchramaydigan, g‘ayrioddiy holatlar mavjud. Shu jihatlari bilan uuzoq vaqt mobay-nida xalq xotirasida yashab kelmoqda. Tarix sahifalaridan ma’lumki, stalincha qirg‘in yillarida minglab begunoh kishilar o‘lim lagerlarida inson zoti chidashi mumkin bo‘lmagan azob-uqubatlarga duchor qilingan. Atoqli olim Naim Karimovning fikricha, “Lekin ularning orasida, nazarim-da, Usmon Nosirchalik do‘zax qiynoqlarini boshidan kechirgan jabrdiyda kishi kam topilsa kerak”. [1. 4] Darhaqiqat, atigi 32 yil umr ko‘rgan shoir juda ko‘p vahshiylik-larni boshidan kechirgan. Shunga qaramasdan, undan salmoqli ijodiy meros qoldi. Uning dastlabki she’riy mashqi “Haqiqat qalami” deb nomlanib, mazkur she’r 1927-yilda yozilgan. 1931-yilda esa “Norbo‘ta” nomli doston yozgan. Shoirning ilk she’riy to‘plamlari “Quyosh bilan suhbat” va “Safarbar satrlar” deyanomlangan, shundan so‘ng “Naxshon”, “Nil va Rim” dostonlarini, “Traktorobod”, “Yurak”, “Meh-rim” nomli kitoblarini nashr ettirdi. 1937-yil 27-yanvarda Usmon Nosir adabiy fao-liyatining o‘n yilligi nishonlandi. Ana shu yubileydan keyin 1937-yil 14-iyul kuni Us-mon Nosir qamoqqa olindi. Har doimgiday hasad, xusumat, ko‘rolmaslik, chaqim-chilik o‘z ishini qildi. Usmon Nosir SSSR oliy sudi Harbiy Kollegiyasi tomonidan “xalq dushmani” sifatida ayblanib, 10 yil muddatga qamaladi. Endigina 25 yosh bo‘sag ‘ asida tur- gan yosh iste’dodli ijodkor Zlatousk, Vladivostok, Magadan qamoqxonalarida bo‘ladi. Magadan shahridagi eng dahshatli qamoqxona lageriga jo‘natiladi. Ayni yigitlik umrini dahshatli azob-uqubatlarda, qamoq lagerlarida o‘tkazishga maj-bur bo‘ldi. Ayni 25 yoshida qamalib, qatag‘on qilingan shoir 1944-yili 32 yoshida vafot etdi. MO‘MINOVA SAODAT ARALOVNA, filologiya fanlari nomzodi, dotsent. Qarshi davlat universiteti, O‘zbekistansaodatmo‘minova@jmail.com USMON NOSIR SHE’RIYATIDA DARD TALQINI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp140-142 STARS International University 141 Usmon Nosir qanday inson yoki qanday shoir edi? “Usmon Nosir deganda biz kimni tushunamiz? U shunday iste’dod egasiki, bamisoli tekkan joyini kuydiruvchi olovdir. Shoirning g‘oyat qisqa umriga nazar solgan kishi judauzoq o‘ylarga to-lishi shubhasizdir. Chunki bu chaqmoq umrda benihoya katta imkoniyatlar yonib ketganligini ko‘rib va his qilib turasiz”, – degan edi O‘zbekiston Qahramoni Abdul-la Oripov. [2] Shoir murakkab ijtimoiy davrda yashadi. U davrga, tuzumga tanqi-diy qaradi. Quyidagi she’rida biz shoirning ijtimoiy nuqtayi nazarini anglagandek bo‘lamiz: Kech tug‘ildim, ammo qola olmadim,Ikki bo‘lak yo‘lning Arosatida. Har bir so‘zim sinfiy,Falsafiy fard,Sinfiy ong yotadi farosatimda. Har bir ijodkor haqida haqiqatni uning ijodi orqali asoslash mumkin. Shoir she’r- larini kuzatar ekanmiz, uning qalb amri bilan ijod qiluvchi, o‘zi yoqqan gulxanda o‘zi toblanuvchi, cheksiz mashaqqatli mehnatdan rohat-farog‘at oluvchi, ijodni qis-mat deb biluvchi shaxs ekanligini anglab olamiz. Usmon Nosirning latif va samimiy, o‘ychan, ammo hamisha maroqli she’riyatini ko‘zdan kechirgan o‘quvchi teran o‘y-larga cho‘madi. Shoirning “Monolog” she’rini ko‘zdan kechiraylik:Sevgi! Sening shirin tilingdanKim o‘pmagan, kim tishlamagan?Darding yoyday tilib ko‘ksidan,Kim qalbida qonlar to‘kmagan? Yosh, navqiron yigitning sevgiga, hayotga tashna qalbi qa’ridan sizib chiqayot- gan satrlar kishini o‘ziga tortadi, qalbini ezgu, latif hislarga oshno etadi. Sevgidek qadimiy va hamisha navqiron tuyg‘uning sirli va jozibadorligi, sehr-u sinoatga boy-ligi, dard-u alamlarga giriftorligi kunday ravshan. She’rni o‘qir ekansiz, shoirning tafakkuri, bilim darajasi nihoyatda kengligiga qoyil qolasiz. Petrarka, Rimning Sap-fosi, Tasso, makkor qiz Eleonora, tosh ko‘ngilli Beatriche, Dante, Hamlet, Ofeliya, Shekspir, Otello, Dezdemona kabi nomlarni uchratasiz. Atigi 22 yoshlik shoirning jahon adabiyoti namoyandalari va ularning durdona asarlarini yaxshi bilishidan hayratlanasiz. Usmon Nosir o‘qimishli, teran fikr yuritadigan, favqulodda iste’dod egasi ekanligiga tan berasiz. Shoir sevgi deb atalgan hissiyot tarixiga nazar tash-laydi va shunday xulosaga keladi: Jim!... Ufqdan botar quyoshni,Shart kesilgan boshga o‘xshatdim. Parcha-parcha kuygan shafaqlar,Tirqiragan qonni eslatdi! Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 142 Sevgining qonli tarixi shoirga ufqdagi botayotgan shafaqni, “kesilgan bosh”ni, “tirqiragan qon”ni eslatadi. Sababi, hech bir sevgi tarixi baxtli xotima topmagan. Xiyonat, qabohat, rashk, alam, vafosizlikdan zada ko‘ngillar mo‘lligi shoir qalbini larzaga soladi. Qanday qo‘rqinch! Qanday qabohat!Mumkin emas hech qiynalmasdan!Aqldan ozganmi muhabbat?Mumkin emas qarshi turmasdan! “Asrlarni yig‘latgan sevgi”ning yonini olib, uning dushmanlariga qarshi bosh ko‘taradi. Insonlarning hissiyotlariga ham jilov solgan davrlarga nafratini oshkor bildiradi. Bunday holga yuragi chidamasligini, befarq qarab bo‘lmasligini, yuragi yonayotganligini namoyon etadi. Kelajak, sevgidan, baxtdan umidvorlik hissi hayo-tga muhabbat uyg‘otadi. O‘sha paytda qaysisi kulgi,Qaysi biri berar hayajon. Bu she’rimning boisi shulki:Fikr-bola, bola-o‘suvchan! Shoirning uyg‘oq fikri, teran tafakkuri, noyob iste’dodi, mushohadaga boy o‘y-xayollari go‘zal kelajak sari yetaklaydi. Yosh qalbi kelajakda unib-o‘sishini, rivo-jlanishini, aqli,shuuri yanada to‘lishini istaydi. Ammo shunday hassos yurak sindi-rildi, sindirilganda ham qaytib tiklanmas darajada mayib qilindi, yanchildi. O‘zbek xalqiga berilgan yoniq yurakli, hassos qalbli, mard, jasur, tikso‘z, kurashuvchan, to‘g‘riso‘z, irodasi bukilmas og‘lonni nafosat dushmanlari ado qildilar. Yuqorida ay-tganimizdek, shoir haqidagi asl haqiqatni asarlari orqali asoslash mumkin. U o‘z she ’ rlarida hech qachon o‘lmasligini bashorat qildi, she’riyatning tabarruk, muqad- das dargohida anvoyi bir chamanzor, sira xazon bo‘lmaydigan bog‘ yaratib ketdi, xalqimiz qalbida armon bo‘lib qoldi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Naim Karimov. Usmon Nosirning so‘nggi kunlari. “Sharq” nashriyot matbaa konsernining bosh tahririyati. Toshkent, 1994. 2. Abdulla Oripov. Usmon Nosir haqida so‘z. O‘zbekiston adabiyoti va san’ati, 1983-yili, 18-mart.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:140-142
O‘zbek xalq musiqa ijodida ustoz-shogird an’analari: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 124 Tengsiz ma’naviy boyligimiz bo ‘ lmish mumtoz san’atni, xalq ijodining nodir na- munalarini asrab-avaylash va rivojlantirish, uni kelgusi avlodlargabezavol yetka-zish jahondagi ilg ‘ or fikrli olimlar va san’atkorlarning, davlat va jamoat arboblari, barcha madaniyat ahlining ezgu burchidir. Folklor san’ati, ta’bir joiz bo‘lsa, bu – insoniyatning bolalik qo‘shig‘idir. O ‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev. Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘qitishning milliy, ustoz-shogird uslubini, yangi zamonaviy uslublarini yaratishda ta’lim texnologiyalarining muhim o‘rni va vazifalari qiziqarli ma’lumotlar asosida yoritildi. O‘zbek xalq musiqa ijodi fanidan yaratilgan ushbu maqolada zamon talablari asosida yangi pedagogik texnologiyalardan foy-dalangan holda, o‘quv reja asosida ma’ruza va amaliy tarzda o‘tkazilishi rejalash-tirilgan mashg‘ulotlarda o‘zbek xalq musiqa ijodining hududlarga xos murakkab ijro uslublari, mohir ijrochilar, cholg‘u sozlari, katta ashula, dostonchilik, xalfachilik, folklor va baxshichilikka oid ma’lumotlarkeltirilgan. Tayanch iboralar: ustoz, shogird, o‘rganuvchi, hofiz, yaktak, ma’ruza, mumtoz san’at, hududga xos musiqa, xalfachilik, dostonchilik, baxshichilik, shashmaqom, mavrigi. An’ana, qadriyat, urf-odatlar har bir xalqning o‘zigagina xos milliy xususiyat- larini ifodalovchi omillardir. Ayni jihat inobatga olingan holda, O‘zbekistonda an’anaga aylanib qolgan 2019 yilda o‘tkazilan “Sharq taronalari” xalqaro musiqa festivalidan tashqari yana“Maqom”, “Baxshichilik”, “Folklor” va “Hunarmandchi-lik” xalqaro festivallari tashkil etildiki,ushbu festivallar yurtimizda muvaffaqiyat-li tarzda o‘tkazib kelinmoqda. O‘tkazilgan festivallarda jahonning yuzdan ortiq mamlakatlaridan turli sohalarbo‘yicha rahbarlar, mutaxassislar va mehmonlar is-htirok etdilar. Ko‘rinib turibdiki, O‘zbekistonda barcha sohalar bo‘yicha yaratib berilgan keng imkoniyatlar, yurtimizda mavjud sharoitlar bois shunday nufuzli xalqaro festivallar tantanavor tarzdao‘tkazildi va bu jarayonni butun dunyo ahli o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi. Bu, albatta, O‘zbekistondagi barqaror tinchlik va xotirjam-likning nishonasidir. Yuqorida sanab o‘tilgan festivallar natijasida Samarqand-u Buxoroda, Qashqadaryo,Surxondaryoda, Xorazm-u Qoraqalpoq diyorida, Jizzax-u Sirdaryoda go‘zal vodiyning qo‘shiq va laparlari, xalq amaliy san’ati ham- SH.TURDIEV Qo‘qon DPI, katta o‘qituvchi O‘ZBEK XALQ MUSIQA IJODIDA USTOZ-SHOGIRD AN’ANALARI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp124-128 STARS International University 125 da hunarmandchiligi, umuman aytganda, hududlarning serjilo madaniy hayoti rang-barang chizgilarda gavdalantirilmoqda. O‘zbek xalqining urf-odatlari, marosimlari va an’analariga berilayotgan katta e’ti- bor, ularni tiklash, saqlash va keyingi avlodlarga yetkazish yo‘lida samarali sa’y-ha-rakatlar olib borilmoqda. Bu borada “Ustoz-shogird” an’anasining davom ettirilishi yoshlarga saboq berishning o‘ziga xos ko‘rinishlaridan biridir. Xalqimizda: “Ustoz ko‘rmagan shogird har maqomga yo‘rg ‘alar”,- degan naql bor. Har kasbning o‘z ustalari bo‘lgani kabi ustozlikkasbini avloddan avlodga yet-kazuvchi izdoshlar, o‘rinbosarlar, qisqa qilib aytganda, shogirdlarning ham bo‘lishi tabiiy. O‘z kasbining ustasi bo‘lgan ustozlar o‘zlarining bebaho hunarlarini o‘zi bilan olib keta olmasligi barobarida o‘sha hunarni shogirdlariga o‘rgatadi. O‘z navbatida, shogirdlar ham ustozdan o‘rgangan hunarni rivojlantirib, o‘z imkoniyati darajasida keyingi avlod shogirdlarini yetishtirib chiqaradi. Ustoz-shogirdlik bizning milliy an’a-nalarimizga xosdir. San’at, xususan, qo‘shiqchilikdagi mazkur an’ana borasida katta tajribaga egamiz. Ozod diyorimizda shunday ijrochilik maktablari mavjudki, bir-biri-dan go‘zal, bir-biridan zabardast, rang-barangligini ta’riflashga til ojiz: Ustoz Hojixon Boltayev - shogird Ro‘zmat Jumaniyozov;Ustoz Yunus Rajabiy - shogird Orif Alimahsumov;Ustoz Hoji Abdulaziz Abdurasulov - shogird domla Halim Ibodov;Ustoz Jo‘raxon Sultonov - shogird Ma’murjon Uzoqov; Ustoz Fattoxon Mamadaliyev – shogird Mahmudjon Tojiboyev; Ustoz Faxriddin Umarov - shogird Hojiakbar Hamidov. Buni yana uzoq davom et- tirish mumkin. Ustoz-shogirdlik an’anasida yana shunday bir qonun mavjudki, ustoz-lar ijro uslubidagi o‘zlariga ma’lum sirlarini shogirdlariga o‘rgatmaydilar. Zero shogird o‘z iqtidori, quvvayi-hofizasi ila bu sirni kashf etadi. Aytishlaricha, Ustoz Jo‘raxon Sultonov “Sodirxon ushshog‘i” ashulasini ustozi Sodirxon hofizdan bevosita o‘rgan-magan. Balki o‘zbeklarga xos bo‘lgan to‘y-hashamlarda, ustozi ishtirok etadigan davralarda birga bo‘lib, aynan shu qo‘shiq ijrosini sinchkovlik bilan kuzatib, tinglab, “Sodirxon ushshog‘i” ashulasi ijro etilganda butun vujudini quloq qilib o‘rganganligi xususida ibratli hikoyatlar yuradi. Asrlar davomida shakllanib, qaror topib rivojlanib kelgan ustoz-shogirdlik an’analarining davomchilari bo‘lgan Tavakkal Qodirov va Sultonali Mannopov ustoz-shogird sifatidagi faoliyatlari “San’atga baxshida umr” deb nomlangan risolada aks ettirilgan. Ushbu risolada Farg‘ona vodiysi ijrochilik maktabining vakillari xususida so‘z yuritiladi. Farg‘ona vodiysi - qadimdan san’atga shinavanda xalq. Farg‘ona vodiysi san’atning o‘chog ‘i, qaynab turgan bulog‘i hi-soblanadi. Farg‘onadan juda ko‘plab san’atkorlar, xalq e’tiboriga tushgan xonanda va sozandalar yetishib chiqqan. Ayniqsa, hofizlik borasida so‘z ketganda, Hamroqul qori To‘raqulov, Erka qori Karimov, Boltaboy Rajabov, Mamatbuva Sattorov, Akbar Haydarov, Jo‘raxon Sultonov, Ma’murjon Uzoqov, Murodjon Ahmedov, Rasulqori Mamadaliyev, Tavakkal Qodirov, Fattohon Mamadaliyev singari ustoz-hofizlar ya-ratib ketgan Farg‘ona ijrochilik maktabi alohida o‘rin tutadi. Farg‘ona ijrochilik mak-tabi o‘zgacha bir uslublari va ohanglar jozibadorligi bilan boshqa viloyat ijrochilik maktablaridanajralib turadi. Farg‘ona vodiysi ijrochilik maktabi qadimdan rivojlanib kelgan. Bu maktabni rivojlantirishda juda ko‘p ustozlarning mehnatlari singgan. Ana shunday ulug‘ ustozlardan biri, bor umrini san’atga baxshida etgan, “O‘zbekiston Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 126 bulbuli” degan ulug‘ bir nomga sazovor bo‘lgan, O‘zbekiston xalq artisti Tavakkal Qodirov fikrimizning isbotidir. O‘zbek qo‘shiqchiligi san’atida ustoz-shogirdlik an’anasi g‘oyibona tarzda ham amalga oshiriladi. Masalan, ushbu uslubda shogird mashhur qo‘shiqchi san’atkorning ijodini mustaqil tarzda o‘rganadi va o‘rga-nish ishlari me’yoriga yetganda, o‘sha ustozga o‘rgangan qo‘shiqlarini ijro etib, ustozning xulosasini oladi. Buning isboti uchun quyidagi dalilni keltirish kifoya deb o‘ylayman:1958 yilning yoz oylarida bir unutilmas ustoz-shogird uchrashuv ro‘y berdi. Bu uchrashuv g‘oyibona shogird (Tavakkal Qodirov)ning hayotida yana yangi bir sahifa ochdi. Mashhur hofiz, O‘zbekiston xalq artisti Komiljon Otaniyozov yangi tuzgan “Lazgi” ansambli bilan Farg‘onaga gastrolga keldi. Ansambl tarkibida Kommuna Ismoilova, Quvondiq Iskandarov, Ro‘zimat Jumaniyozov, Nurmuhammad Boltayev, Sharif Sultonov, Jumanazar Bekjonov, O‘rinboy Otajonov singari taniqli san’atkorlar bor edi. Qadim zamonlardan buyon to‘ylarda aytiladigan “Yor-yor”, “Yalla”lar ham jamoa bilan, ya’ni, xor bo‘lib ijro etilgan. Asrlar davomida to‘plangan boy merosimiz “Shas-hmaqom”ning ashula (vokal) qismidagi taronalar ham ko‘pchilik xonandalar tomo-nidan jamoa bo‘lib ijro etilgan. Xalq orasida keng tarqalgan “Katta ashula”lar ham ikki, uch va to‘rt kishi bo‘lib ijro qilingan. Bu ijrochilik san’ati ham jamoaviy ijroning bir ko‘rinishidir. O‘zbek xalqining ko‘p janrli mumtoz musiqa ijodiyotida katta ashula janri alohida, salmoqli o‘rinni egallaydi.U yirik ashula janri bo‘lib, asosan, Farg‘ona vodiysiga xosdir. Katta ashula muxlislar davrasida baland va kuchli ovozda ijro eti-ladi. Xalq orasida uni “likop ashula” yoki “likopcha ashula” deb ham atashgan. Katta ashula ijrosida musiqa cholg‘u sozlari jo‘rligidan foydalanilmaydi. Zamonaviy musiqa terminlari bilan aytadigan bo‘lsak, ushbu janrning ayrim jihatlarini vokal-xor ijrosida-gi “A-kapella”ga qiyoslash mumkin. Katta ashulamono, duet, trio, kvartet uslubida ko‘proq ijro etiladi. Bu bilan shuni ta’kidlash lozim bo‘ladiki, o‘zbek qo‘shiqchiligi o‘zining ko‘p ming yillik boy tarixiga egadir. Katta ashula janrining o‘ziga xos asosiy jihatlaridan yana biri ushbu janr kuylovchi oldiga juda katta talablarni qo‘yadi. Ma-salan, qo‘shiq kuylovchi ijro san’atidan puxta bilim va tajribaga ega bo‘lishi, o‘zbek mumtoz she’riyatini yaxshi bilishi, keng diapazonli tiniq va jarangdor ovoz sohibi bo‘lishi, ovozni to‘g‘ri yo‘naltirish maqsadida qo‘lidagi likopchani harakatlantira bi-lishi va h.k.larni yaxshi o‘zlashtirgan bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham katta ashula janriga uncha-muncha qo‘shiqchilar qo‘l ura olmaydilar. Buning boisi shundaki, kat-ta ashulalar muxlislar ko‘z oldida jonli ijroda kuylanadi va ashaddiy tinglovchilarning olqishlaridan ruhlangan ijrochi ashulaning avj va katta avj qismlarini bir, ikki (ton) parda va undan-da yuqoriroqda kuylab, yonidagi kuylayotgan hamrohini qiynab qo‘ygan ijro holatlarini eslab o‘tish kifoya qiladi. Bu katta ashulaning erkin ijro shak-liga kiradi. Ijroning ushbu turi xuddiki askiyachilarning payrovlar aytish jarayonidagi so‘zamolligini namoyish qilish singari kechadi va ovozi kuchli, mohir qo‘shiqchilar muxlislar tomonidan shu yo‘l bilan saralab olingani bizga tariximizdan ma’lum. Bun-day ijodiy raqobatlar ijodkorlarni o‘z ustlarida ishlashlariga, o‘z iste’dodlarini maro-miga yetkazish maqsadida tinmay izlanishlariga dalda bo‘lgan. Katta ashula O‘rta asrlarda marosim va mehnat qo‘shiq-aytimlari negizida mum- toz she’riyat va xonandalik ijro madaniyatining rivojlanishi, mumtoz (klassik) g‘azal-larni an’anaviy o‘qish, o‘rganish asosida yuzaga kelib rivojlandi. Uning o‘tmishdagi namunalarida ishqiy-lirik g‘azallar bilan bir qatorda, didaktik (nasihat), tasavvuf ruhidagi she’rlar ham kuylangan. Keyinchalik Lutfiy, Navoiy, Mashrab, Amiriy, Xazi- STARS International University 127 niy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Miskin va boshqa shoirlarning she’r va g‘azallari ham katta ashulada qo‘llangan. Katta ashula rivojida masnaviy, ruboiy, muxammas, musaddas kabi poetik janrlar muhim rol o‘ynaydi. Aruz vaznida yozilgan bu g‘azal tinglovchilarda zavq-u shavq, turfa ruhiy ke- chinmalar uyg‘otib, katta ashula janri orqali xalq orasida keng tarqalishiga olib keldi. Musiqiylik – she’riyatning eng asosiy fazilati, deb bejiz aytilmagan. Katta ashula mazmun jihatdan falsafiy, ishqiy-lirik, didaktik turlarga bo‘linadi. Hofizlar, odatda, she’r baytidan boshlang‘ich birinchi-uchinchi misralarining har birini nav-batma-navbat ijro etadilar. Boshlovchi birinchi misra bilan reja tashlasa, ikkinchi hofiz (agar ikki ijrochidan iborat bo‘lsa) shu misrani takrorlaydi. Kuy yo‘nalishiga u ayrim o‘zgarishlar (variantlar) kiritadi. Keyingi misra ikkala ijrochi tomonidan bir parda (ton) balandroq, navbatma-navbat aytiladi. Avj qismi ham shunday uslubda yuqori pardalarda ijro etiladi. Har band (bayt)ning oxirgi misrasi aytilganda, goh misra boshidan, goh misra yarmidan ashula nihoyasiga yetkazilganda, ikkala ho-fiz birga birovozlik (unisson) tarzida kuylab, ashula daromadi boshlovchi tashlab bergan reja darajasiga tushiriladi. Shu sababli katta ashulada nota misollarida o‘lchov ishlatilmaydi. Katta ashulani yoshlarimizga faqat “Ustoz-shogird” uslubida o‘rgatish mumkin. Buning uchun “Bolalar musiqa va san’at maktab”lari qoshida ushbu sohaga alohida ahamiyat berilmoqda.Ustoz tomonidan katta ashula ijro-si (mutatsiya yoshini qat’iy hisobga olgan holda) o‘rgatilgan bolalarda kuy va qo‘shiqchilik borasida notalar balandligini aniq ijro etish malakalari tez va soz rivo-jlanadi. Bu esa yoshlarimizni yengil-yelpi “zamonaviy musiqa asarlariga” berilmas-likka, haqiqiy san’at asarini qalban his etishga, uni e’zozlash, qadrlashga orgatadi, albatta.Respublikamizda katta ashulani muhofaza qilish va rivojlantirish borasida bir qator ulkan ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. O‘zbekistonlik hofizlarimiz xo-rijiy mamlakatlarda katta ashula ijrochilik san’atini namoyish etmoqdalar. “Sharq taronalari” xalqaro musiqa festivallarida xonandalarimiz Munojot Yo‘lchiyeva, So-yibjon Niyozov va ushbu qo‘shiqchilik uslubi vodiyga xos bo‘lgani sababli vo-diyning yetuk qo‘shiqchi hofizlari va ko‘plab mahoratli yosh ijrochilar aynan katta ashula ijrochiligi bo‘yicha o‘z mahoratlarini namoyish etib faxrli o‘rinlarga ega bo‘lishmoqda. Yoshlarni katta ashula, maqom, folklor, dostonchilik, baxshichi-lik, askiya san’atiga jalb qilish kabi vazifalar har bir pedagog-ustozning oldidagi burchidir. Zero, yuqorida sanab o‘tilgan san’at turlari insoniyat hayoti sivilizatsi-yasining durdonalaridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev. “Xalqaro baxshichilik san’ati festivali ochilishiga bag‘ishlangan tantanali maro- sim”dagi nutqi. “Xalq so‘zi” gazetasi 2019 yil 7 aprel, № 68 (7298). 2.Saodat Yo‘ldosheva, professor. “O‘zbek xalqining milliy folklor san’ati va etno- madaniy qadriyatlari” Ilmiy to‘plam. Toshkent “Navro‘z” nashriyoti 2013 yil 3.Askarova, S. “Great Song Genre in the Ethno Music of Uzbek Folk Music.” Jour- nalNX 7.05 (2021): 131-134. 4.Asqarova, Sohibaxon, and Muslimaxon Muhammadjonova. “O ‘YIN TA’LIM JA- RAYoNINI TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK VOSITASI SIFATIDA.” Scientific prog-ress 2.2 (2021): 317-321. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 128 5.Madaminovich, Fozilov Qaxramon. “Problems of Orchestra Performance in The Practice of Training Smugglers.” European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630) 8 (2021): 42-45. 6.KHOLJURAYEVICH, MADAMINOV NASIMJON, and FOZILOV KAXRAMON MA- DAMINOVICH. “The Role of Folklore in the Emergence of the Art of Singing.” Jour-nalNX 7.1: 128-130. 7.Eminjanovna, Shodiyeva Gavkhar. “The role of national music in education of youth.” ACADEMICIA: AN INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL 11.2 (2021): 1285-1288. 8.Asqarova, S. . «XOR VA XORSHUNOSLIK FANI DARSLARIDA KOMPETENSI- YALARNI RIVOJLANTIRISH». Eurasian Journal of Academic Research , т. 2, вып. 7, июль 2022 г., сс. 62-65, https://in-academy.uz/index.php/ejar/article/view/1972.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1
Science fanlarni o‘qitishda zamonaviy metodlardan foydalanish: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 386 Annotatsiya: Hozirgi vaqtda umumta’lim maktablarida tabiiy fanlarni o‘qitish boshqa fanlarga ham qiziqish uyg‘otish uchun vosita hisoblanmoqda. Tabiiy fanlarni yoshlarga tus-hunarli va qiziqarli o‘tishda zamonaviy texnologiyalarning o‘rni beqiyosdir. Kalit so‘zlar: zamonaviy texnologiyalar, science fanlar, aqliy hujum, alternativ metod. Ta’kidlab o‘tish joizki, hozirgi kunda dars o‘tish jarayonida ilg‘or pedagogik texno- logiyalardan, zamonaviy AKT (Axborot-komunnikatsion texnologiyalar)dan foyda-lanish juda muhim hisoblanadi. Fan va texnika tez sur’atlarda rivojlanib bormoqda, yoshlar internet va ijtimoiy tarmoqlarda doim faol, ularni darsga qiziqtirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish juda ham zarurdir. Maktablarda yangi fanlarni joriy etish o‘quvchiga fanlarni o‘qishda qiyinchilik tug‘dirmay, ularning qi-ziqarli bo‘lishiga yordam beradi. Tabiiy fanlar(science) amalga kiritilishidan oldin xalqaro amaliyot – O‘zbekiston- da faoliyat olib borayotgan xususiy va xorijiy maktablar tajribasi o‘rganildi. Yangi fan o‘quvchilarning olam va borliqqa nisbatan bilimlarini oshirishga yordam beradi. Kelajakda o‘quvchilar kimyo,fizika,biologiya kabi fanlar qiyin emasligini, balki ular-ning juda ham qiziqarli ekanligini anglab borishadi. Odatda, maktab o‘quvchilari bu fanlarni o‘zlashtirish juda ham qiyin deb tasavvur qilishadi ,zero, bu fanlarning barc-hasi hayotimizga juda ham bog‘liq. Tabiiy fan (science) qaysidir fanlarning o‘rniga joriy etilayotgani yo‘q. Aksincha,u ta’lim sifatini oshirish uchun mavjud fanlarning integrativ tarzda o‘qitilishini ta’min-laydi.Masalan, yomg‘ir yog‘ish jarayonini kuzatish orqali o‘quvchi uning tarkibini (bi-ologiyaga oid tushunchalar), qanday hosil bo‘lishi (fizik xususiyatlari), qaysi fasllarda qayerlarda ko‘proq yog‘ishi (geografik xususiyati), yomg‘ir ta’sirida yerda qanday o‘zgarishlar bo‘lishi, o‘simliklar uchun foydasi haqida ma’lumotga ega bo‘ladi. Yangi fan 2021–2022 o‘quv yilida 1-2-sinflar uchun joriy etildi va bosqich- ma-bosqich boshqa sinflarga ham joriy etiladi.Bu muddatda yangi o‘quv yili boshlangunga qadar 1–2-sinf o‘qituvchilariga mazkur fanni o‘qitish bo‘yic-ha maqsadli malaka oshirish kurslari tashkil etiladi va kelgusida fanni o‘qitadi-gan mutaxassis o‘qituvchilar tayyorlanadi.Zarur bo‘lsa, qayta tayyorlov kurs-lari joriy etiladi. Yangi fanni o‘qitish jarayonini samarali tashkil etish uchun yaxs- O‘RİNBOYEVA KUMUSHOY SULTONBEK QİZİ Andijon davlatpPedagogika institute Informatika va aniq fanlar kafedrasi o‘qituvchisi SCIENCE FANLARNI O‘QITISHDA ZAMONAVIY METODLARDAN FOYDALANISH https://doi.org/10.47689/STARS.univer-sity-pp386-387 STARS International University 387 hi mutaxassislar tayyorlash juda ham muhim hisoblanadi. Oliy o‘quv yurtlari-da va qayta tayyorlov institutlarida bu fanni o‘qitishni tashkil etish juda muhim. 7-sinfdan boshlab yuqori sinf o‘quvchilari o‘z fanlarini o‘qishda davom etishadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun kitoblar rang-barang va jozibali , qiziqarli ishlab chiqilishi ularning bu fanga qiziqishini orttiradi va bu fanni o‘rganish ularga oson bo‘ladi. Xuddi shuningdek, o‘qituvchilarga fanni o‘qitish uchun eng maqbul metodlarni, tavsiyalarni o‘z ichiga olgan metodik qo‘llanmalar ishlab chiqiladi. Ular yordamida darslarni tashkil etish ustozlar uchun ham qiyinchilik tug‘dirmaydi. Darslarni tashkil etish jarayonida zamonaviy metodlardan foydalanish juda ham muhim. O‘quvchilarning yoshiga qarab turli xil interfaol metodlardan foydalaniladi. Berilgan mavzularga mos ravishda programmali topshiriqlardan foydalanish ular-ning egallagan bilimlarini yanada mustahkamlaydi. Masalan,6-sinflarda modda tuzi-lishi haqidagi ma’lumotlarni o‘rganish va yodda saqlab qolish uchun quyidagi tops-hiriq bajariladi: Barcha moddalar juda kichik zarralardan tuzilgan. Bu zarralar orasida oraliqlar bor.Shuning uchun biz bu oraliqlarni orttirib yoki kamaytirib,jismning hajmini o‘z-gartirishimiz mumkin. Agar biz ……….., zarralarning o‘zaro joylashuvi qanday o‘zgaradi?Jismning hajmini orttirsak. Jismning hajmini kamaytirsak. 1. Zarralar bir-biridan uzoqlashadi.2. Zarralar bir-biriga yaqinlashadi.O‘quvchilar oson tushunishlari uchun aniq fanlarga va boshqa fanlarga o‘xshash topshiriqli qo‘llanmalar ishlab chiqish juda ham foydali. O‘quvchi bir xil dars o‘tish usullaridan juda ham zerikadi va darsni yaxshi tushuna olmaydi.Shuning uchun ham, albatta, qiziqarli dars o‘tish jarayonlarini tashkil etish ularning bilim olish jarayoni-ning sifatli bo‘lishiga yordam beradi. Tanlama va alternativ metodlar yordamida o‘quvchilarning ziyrakligi tekshiriladi. Biletning har bir savoliga bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan javoblar juda ko‘p topi-ladigan hollarda bitta savolga uchtadan javob tuziladi,bunda ularning bittasi to‘g‘ri, qolgan ikkitasi haqiqatga o‘xshash tuyuladigan javoblar bo‘ladi.Bu metod bo‘yicha tuzilgan bilet ko‘proq jadval tarzida beriladi. Savol va unga tegishli uchta javob bitta gorizontal yo‘lda joylashtiriladi. O‘quvchi biletdan foydalanganda shu uchta javob-dan bittasini, ya’ni eng to‘g‘ri javobni tanlashi kerak. Insoniyat kashfiyotlarni amaliyot davomida isbotlagan paytlar juda ham ko‘p bo‘l- gan.Faqat buning uchun hamma o‘zi harakat qilishi zarur.O‘zgarishlarni ochiq tarz-da qabul qilishimiz va o‘z ustimizda ishlashimiz kerak.Shuning uchun pedagoglar-dan yangiliklardan qo‘rqishga emas, ularni amalga oshirishga intilishga chaqiramiz. Foydalanılgan adabıyotlar ro‘yxatı: 1. Abdullayeva D (2021) Fanlarni o‘qitishda ta’lim metodlaridan foydalanish. Bosh- lang‘ich ta’limda innovatsiyalar. 2. Boymurodova T.X. Sattorova “O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma” Tosh- kent – 2015. 3. G‘afforova T. Didaktik metodlar Tashkent 2021-yil.4. L.M. Kuzmin. Fizikadan savollar to‘plami. Toshkent. 1977-yil.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:386-387
Darsdan tashqari mashg'ulotlarni o‟tkazishning maqsad va vazifalari: 151 АДАБИЁТЛАР: 1. Мирзиѐев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз, -Т.: Ўзбекистон, 2016. 2. Porter М. Competitive Strategy: Techniques for Analyzing Industries and Competitors, Cambridge, 1980, 454 pages. 3. Г.Б.Болоний, В.Ю.Лыскова. Кластерный подход и его использование в научно-педагогических исследованиях. Вестник ТГУ, т.16, вып.1, 2011. 4. Портер М. Конкуренция. Санкт-Петербург; Москва; Киев: Издат. дом «Вильяме», 2000. 5. Ғ.Муҳамедов, У.Ходжамқулов. педагогик таълим инновацион кластери: таъриф, тавсиф ва тасниф. Илмий рисола. -Т.:,Университет, 2019, -Б. 9. 6. Абдиримова, И. К. (2020). Лойиҳалаш фаолиятининг босқичлари лойиҳага ѐндашув моҳияти ва мақсадлар уйғунлиги. Science and Education, 1(Special Issue 2). 18-26.22 7. Abdirimova, I. Methods and tools for the implementation of project activity in education. 8. Khodjamkulov, U., Botirova, S., Shofkorov, A., & Abdirimova, I. (2020). Bases of Organizing Cooperation between Educational Institutions through Clusters (on the Example of the Education System of Uzbekistan). Journal of Critical Reviews, 7(12), 243-247. 9. И. К. Абдиримова Гармония образования в формировании любви к стране у молодежи Academic Research in educational sciences volume 2 (Issue 2) 2021 ISSN: 2181-1385, 1416-1421 10. И. К. Абдиримова Лойиҳа фаолиятида кластер усулини қўллашнинг аҳамияти. O‗zbekiston milliy universiteti xabarlari, 2021, [1/6/3] Б. 58-60 DARSDAN TASHQARI MASHG„ULOTLARNI O‟TKAZISHNING MAQSAD VA VAZIFALARI Baltabaev T. QR XTKQT va MOHM ―Amaliy fanlar va maktabdan tashqari ta‘lim metodikasi‖ kafedrasining katta o‘qituvchisi, O‘zbekiston Annotasya : Darsdan tashqari mashg‗ulotlarda o‗quvchilar kasbiy tarbiyasini shakllantirishning maqsad va vazifalari, shaxsning aqliy, axloqiy, erkin fikrlovchi va jismoniy rivojlanishi, uning qobiliyatlarini har tomonlama ochish uchun imkoniyatyaratishga oid mulohazalar keltirilgan. Kalit so„zlar : Kasb-hunar, kasbiy tarbiya, yosh avlodni shaxsiy kasbiy sifatlari, darsdan tashqari mashg‗ulot. Respublikamizda amalga oshirilayotgan «Ta‘lim to‗g‗risida»gi qonun hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning asosiy maqsadi ta‘lim tizimini jahon talablari darajasida isloh qilishdan iborat bo‗lib, bunda amalga oshirilishi lozim bo‗lgan asosiy yo‗nalishlardan biri o‗qutuvchilarning kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishdan iborat. Ertangi kunimizning asoschilari bo‘lgan bolalar va yoshlarga imtiyozli sharoitlar berilishi qonun hujjatlarida alohida tarzda belgilab qo‘yilgan. Bugungi kunda umumta‘lim maktablarining asosiy vazifalaridan biri –o‗sib kelayotgan yosh avlodni jamiyatda faol ishtirol etish va faoliyatga tayyorlashdir. O‘quvchilarning kasb-hunarga yo‗naltirish mehnat bilan bog‗liq rejalarini tuzish, kasb-hunar va mehnat faoliyati sohasini tanlash jarayoniga rahbarlik qilish demak. Bundan kelib chiqadiki, kasb-hunarga yo‗naltirish maktab faoliyatining ajralmas qismidir. Bu nafaqat maktabning, balki barcha o‗quvchi yoshlar ta‘limtarbiyasiga ma‘sul ijtimoiy insitutlar, shu jumladan, oila, mahalla, davlat tashkilotlari, yoshlar ittifoqi va boshqalarning asosiy vazifasidir. Darsdan tashqari mashg‗ulotlarda kasbiy tarbiyaning asosiy vazifasi shaxsning aqliy, axloqiy, erkin fikrlovchi va jismoniy rivojlanishi, uning qobiliyatlarini har tomonlama ochish uchun imkoniyat yaratishdir. Buning uchun: - yoshlarni erkin fikrlashga tayyorlash, hayot mazmunini tushunib olishga ko‗maklashish, o‗z-o‗zini idora va nazorat qila bilishini shakllantirish, o‗z shaxsiy turmushiga maqsadli yondashuv, ularda reja va amal birligi hissini uyg‗otish; - o‗quvchilarni milliy, umuminsoniy qadriyatlar, Vatanimizning boy ma‘naviy merosi bilan tanishtirish, madaniy hamda dunyoviy bilimlarni egallashga bo‗lgan talablarini shakllantirish, malaka hosil qildirish, tobora o‗stirib, boyitib borish va estetik tushunchalarini shakllantirish; - har bir o‗smirning bilimdonligini va ijodiy imkoniyatlarini aniqlab, ularni rivojlantirish, inson faoliyatining turli sohalarida joriy qilib ko‗rish. Bolalar ijodkorligi, iqtidorini yuzaga chiqarish va yanada qo‗llab-quvvatlash uchun shart-sharoit hozirlash; 152 - insonparvarlik odobi me‘yorlarini shakllantirish (bir-birini tushunadigan, mehribonlik, shafqatlilik, irqiy va milliy kamsitishlarga toqatsizlik), muomala odobi kabi kasbiy tarbiya vositalari (nohaqlikka, yolg‗onchilikka, tuhmat, chaqimchilik) ga toqatsizlik; - vatanparvarlik, dunyoviy fikrlash, jamiyatimizda yashayotgan odamlar bilan o‗zaro munosabat muloqotni o‗rganish, o‗z xalqiga, davlatiga sodiqlik, uning himoyasi uchun hamisha shay bo‗lib turish; - qonuniy jamoa axloqi va turmush qoidalariga hurmat bilan qarashni tarbiyalash, shaxsning noyob qirralarini belgilovchi fuqarolik va ijtimoiy mas‘uliyat hislarini rivojlantirish, o‗zi yashayotgan mamlakatning ravnaqi, insoniyat taraqqiyotini barqarorsaqlab qolish uchun fidoyilik, ekologik ta‘lim-tarbiya. Darsdan va maktabdan tashqari kasbiy tarbiyaviy ishlar o‗quvchilarning qiziqishi, istaklari, xohish va ehtiyojlariga suyangan holda, ularning darsdan bo‗sh vaqtlarining o‗quv tarbiya jarayonini to‗ldiradi. U o‗quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini, tashabbuskorligini oshirishga imkoniyat yaratadi. O‘quvchilarda kasbiy tarbiyani shakllantirishda kitob va kitobxonlik muhim ahamiyat kasb etadi. Bilim manbai bo‗lgan kitobni sevish, uni o‗qish va ko‗z qorachig‗idek saqlay bilish lozim. O‘qish uchun uni tanlay olish va o‗qish madaniyatini bilish kerak. Bu ishda ustozu murabbiylar va kutubxona xodimlari yordam berishlari lozim. Kasbiy tarbiyani amalga oshirishda ta‘lim muassasalarida umuminsoniy qadriyatlar doimo diqqat markazida bo‗lishi va uni amalga oshirish uchun shaxs erkinligi va oshkoralikni himoyalash har bir kishining asosiy vazifasidir. Darsdan va maktabdan tashqari kasbiy tarbiyani amalga oshirishda quyidagi asosiy tadbirlarga e‘tibor qaratish lozim bo‗ladi: - kasbiy tarbiya jarayonini tashkil etishning aniq yo‗nalishlari bo‗yicha tadbirlar majmuasi va maqsadli dasturlar ishlab chiqish; - kasbiy tarbiyani zamon talablari asosida tashkil etadigan pedagog xodimlarni tayyorlash va malakasini oshirish; Xulosa qilib aytganda darsdan tashqari mashg‗ulotlarda kasb tanlashga yo‗naltirish ishlari mahalliy sharoitlarga moslab aniq rejalar, tadbirlar ishlab chiqish uchun asos bo‗lishi kerak. Ushbu konsepsiya asosiy tarbiyaviy ish yo‗nalishlarining mazmuni, maqsadlari, vazifalarini belgilashda va shubhasiz, xalq ta‘limi tizimidagi barcha turdagi ta‘lim muassasalarining pedagogik jamoalari, jamoatchilikning kuchg‗ayratini yoshlar tarbiyasi muammolarini hal qilishga yaxlit yondashishni o‗z mazmuniga jamlab, o‗sib kelayotgan yosh avlodni shakllantirishning aniq vazifalarini bajarishda dasturamal bo‗lib xizmat qiladi. ADABIYOTLAR: 1. Tagayev X., Tolipov U.K. Pedagogicheskiye osnovы sovershenstvovaniya tvorcheskoy lichnosti. Metodicheskoye posobiye. –Moskva,:UCOPAO,1993. 2. Mavlonova R., Raxmonqulova N., Shirinov M., Xolmatov P., Matnazarova K. Umimiy pedagogika. Darslik. Navro‗z. 2016. 3. Xolmatov P.Q. O‘quvchilarni kasb-hunarnga o‗naltirish. Morografiya. Fan. 2006. INTERCULTURAL AND LINGUODIDACTIC ASPECTS OF TEACHING FOREIGN LANGUAGES AT HIGHER EDUCATIONAL ESTABLISHMENT Gilyazetdinov E.Z. Senior teacher, Methodology of teaching English language department №2 UzSWLU, Tashkent, Uzbekistan e-mail: eldar_85g@mail.ru tel.:+998915764257 At the present stage of development of the domestic and foreign theory and methodology of teaching foreign languages, we have no doubts in the fact that we should teach foreign languages in the context of culture, which has found its theoretical justification and practical implementation in a number of modern culturally oriented or culturally specific concepts: socio-cultural (V.V. Safonova, V.P. Sysoev G.D. Tomakhin), linguocultural (V.V. Vorobyev, V.P. Furmanova, M.A. Suvorova), intercultural (S.G. Ter-Minasova, G.T. Makhkamova, G.V. Elizarova). The methodological basis of research within the framework of these approaches is the dialogical concept of culture by M.M.Bakhtin, which reveals the deep unity of language and culture, and the concept of linguistic personality (Y.N. Karaulov, I.A. Khaleeva, G.I. Bogin, V.P. Furmanova). The concepts mentioned above form the basis of numerous dissertation studies aimed at forming, along with the verbal-semantic, cognitive and pragmatic levels of linguistic personality.
Academic Journal
Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :152-153
검색 결과 제한하기
제한된 항목
[검색어] Fan, Lishi
발행연도 제한
-
학술DB(Database Provider)
저널명(출판물, Title)
출판사(Publisher)
자료유형(Source Type)
주제어
언어