학술논문


EBSCO Discovery Service
발행년
-
(예 : 2010-2015)
전자자료 공정이용 안내

우리 대학 도서관에서 구독·제공하는 모든 전자자료(데이터베이스, 전자저널, 전자책 등)는 국내외 저작권법과 출판사와의 라이선스 계약에 따라 엄격하게 보호를 받고 있습니다.
전자자료의 비정상적 이용은 출판사로부터의 경고, 서비스 차단, 손해배상 청구 등 학교 전체에 심각한 불이익을 초래할 수 있으므로, 아래의 공정이용 지침을 반드시 준수해 주시기 바랍니다.

공정이용 지침
  • 전자자료는 개인의 학습·교육·연구 목적의 비영리적 사용에 한하여 이용할 수 있습니다.
  • 합리적인 수준의 다운로드 및 출력만 허용됩니다. (일반적으로 동일 PC에서 동일 출판사의 논문을 1일 30건 이하 다운로드할 것을 권장하며, 출판사별 기준에 따라 다를 수 있습니다.)
  • 출판사에서 제공한 논문의 URL을 수업 관련 웹사이트에 게재할 수 있으나, 출판사 원문 파일 자체를 복제·배포해서는 안 됩니다.
  • 본인의 ID/PW를 타인에게 제공하지 말고, 도용되지 않도록 철저히 관리해 주시기 바랍니다.
불공정 이용 사례
  • 전자적·기계적 수단(다운로딩 프로그램, 웹 크롤러, 로봇, 매크로, RPA 등)을 이용한 대량 다운로드
  • 동일 컴퓨터 또는 동일 IP에서 단시간 내 다수의 원문을 집중적으로 다운로드하거나, 전권(whole issue) 다운로드
  • 저장·출력한 자료를 타인에게 배포하거나 개인 블로그·웹하드 등에 업로드
  • 상업적·영리적 목적으로 자료를 전송·복제·활용
  • ID/PW를 타인에게 양도하거나 타인 계정을 도용하여 이용
  • EndNote, Mendeley 등 서지관리 프로그램의 Find Full Text 기능을 이용한 대량 다운로드
  • 출판사 콘텐츠를 생성형 AI 시스템에서 활용하는 행위(업로드, 개발, 학습, 프로그래밍, 개선 또는 강화 등)
위반 시 제재
  • 출판사에 의한 해당 IP 또는 기관 전체 접속 차단
  • 출판사 배상 요구 시 위반자 개인이 배상 책임 부담
'학술논문' 에서 검색결과 847건 | 목록 1~20
Academic Journal
공연문화연구 / The Research of the Performance Art and Culture. Aug 31, 2025 51:73
Raqamli iqtisodiyotni hozirgi hayotimizdagi o‘rni: «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 270 Annotatsiya: Bu maqolada siz raqamli iqtisodiyot haqida quyidagi ma’lumotlarni olishingiz mumkin. “Raqamli iqtisodiyot haqida qisqacha malumot”, “Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari”, “Raqamli iqtisodiyotning salbiy tomonlari”, “Rivojlangan davlatlar asosida raqamli iqtisodiyot”, “O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘llari”. Kalit so ‘ zlar: Digital economy,Deverloped countries,Information technology, Economic indicator, Technology infrastructure. So‘nggi vaqtlarda “Digital Economy” tushunchasi juda ko‘p marotaba ishlatilm- oqda. Darhaqiqat, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda digital economy ularning rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir o‘tkazmoqda. Keling, avvalo “Digital Economy”ning kelib chiqishi tarixini o‘rganaylik.Digital Economy bu uzoq vaqtlar oldin ya’ni 1995-yil Massachusets universtiteti olimi Nikolas Negroponte tomonida aniqlab berilgan.Olim axborot-kommunikatsi-ya texnologiyalarini intensiv rivojlanishi ortidan eski iqtisodiyotni yangi iqtosodiy-otga o‘tishda qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi mumkinligini aytib bergan. Digital Economy - bu xo‘jalik faoliyatini yuritishdir, bunda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi asosiy omili raqamlar ko‘rinshidagi ma’lumotlar bo‘lib, kat-ta hajmdagi axborotlarni qayta ishlash va shu qayta ishlash natijasini tahlil qilish yordamida har xil turdagi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, texnologiyalar, qur-ilmalar, saqlash, mahsulotlarni yetkazib berishda oldingi tizimdan samaraliroq ye-chimlar tatbiq qilishdir. Boshqacha qilib aytganda, raqamli iqtisodiyot bu onlayn xizmatlar ko‘rsatish, elektron to‘lovlar amalga oshirish, internet savdo va boshqa turdagi sohalarni raqamli komputer texnologiyalarini rivojlanishi bilan bog‘langan faoliyat. Digital Economy raqamli texnologiyalarga asoslangan, elektron biznes va elektron tijorat bilan bog‘langan, raqamli tovar va xizmatlar ishlab chiqarayotgan va taqdim etilayotgan iqtisodiy xizmat va tovarlar uchun hisob-kitoblar elektron pul orqali amalga oshiriladigan iqtisodiy faolyatdir. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va tatbiq qilinishi evaziga kundalik hay- otimizda juda ko‘plab qulayliklar paydo bo‘lmoqda. RAQAMLI IQTISODIYOTNI HOZIRGI HAYOTIMIZDAGI O‘RNI https://doi.org/10.47689/STARS.univer-s i t y - 5 - p p 2 6 8 - 2 7 1 G‘AYBULLAYEV SARVAR O‘KTAM O‘G‘LI O‘zMUJF, o‘qituvchi JARASHEVA GO‘ZAL BAHODIR QIZI, O‘zMUJF, talabaE-mail: dilshodbekshodlikov@gmail.com STARS International University 271 Tajribalar natijasida digital economy rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda teng huquqli qoidalarini, o‘yinning barcha ishtirokchilari uchun bir xil imkonyat be-radi. Bularga AQSH, Buyuk Britanya, Daniya, Finlandiya,Singapur,J anubiy Korya, Gonkong, Norvegiya, Shvetsiya va Shvetsariya kiradi. Demak, digital economy rivojlanishi uchun davlat hammaga teng sharoit yaratib berishi, iloji boricha bozor qonun-qoidalari, shartnomalar shaffof bo‘lishi, qonunlar bozor talabidan kelib chiqqan holda (ya’ni bozordagi rivojlanish tendensiyalarini oldindan aniqlay olishi va kerakli normativ hujjatlarni qabul qilishi) o‘yin ishtirok-chilari uchun erkinlik berishi zarurdir. Zamonaviy ilm-fanning cho‘qqisi yuqori texnologiyalarda, raqamli olamda ko‘zga tashlanadi. Zero, digital economy aql bovar qilmas katta hajmda raqamli ma’lumo-tlarni to‘plashda va to‘laqonli taqdim etishni davom etmoqda. 2022-yilda global IP trafik hajmi 150 700 Gbit/s (solishtirish uchun 2017-yil 45 000 Gbit/s) chiqi-shi ko‘zda tutilayotgan edi. Shuningdek, texnologiya olamida ko‘pchilikka ma’lum bo‘lgan “Microsoft” korparatsiyasi asoschisi Bill Geytsning bir fikri bor. “Tez orada Yer sharida faqat ikki tur kompaniyalari mavjud bo‘ladi. Birinchisi, Internet orqali biznes qiluvchi va ikkinchisi, biznesdan chiqqan kompanyalardir”. Xususan, Digital Economy afzalliklari va salbiy tomonlari haqida to‘xtaladigan bo‘lsak. Albatta, Information technology texnologiyalarning rivojlanishi, zamonaviy tex- nologiyalarning hayotimizga tatbiq etilishi har bir inson hayotida ko‘plab ijobiy im-konyatlar berishi mumkin. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi ortidan inson, unga kerakli xizmatdan tezroq foydalanishi, internet orqali o‘ziga zarur mahsulotlarni arzon sotib olish bilan yetarlicha pul mablag‘larini tejash mumkin. Shuningdek, information technology quyidagi afzalliklarni berishi mumkin:•ishlab chiqarishda mehnat samaradorligini oshirish; •ishlab chiqarishdagi xarajatlarning kamayishi; •kompaniyalarning raqobatdoshligini o‘sishi;•yangi ish o‘rnini yaratilishi;•yangi zamonaviy kasblarning paydo bo‘lishi;•kambag‘allikni yengishning yangicha usuli.Bu raqamli iqtisodiyotni bor-yo‘g‘i bir nechta afzalliklaridir.Digital Economy rivojlanishini bizning kundalik hayotimizga ijobiy ta’sir qiladi, oddiy foydalanuvchiga ko‘plab qo‘shimcha imkonyatlar beradi va qolaversa, bo-zorning o‘sishi va rivojlanishini ta’minlab berishi mumkin. Raqamli iqtisodiyot keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan xavflardanbirinchi o‘rinda Kiber hujum xavfidir. Bunda asosan shaxsiy hujjatlarni va shaxsiy ijtimoyi-iqtisodiy huquqlarini oshkor qilish kabi muammolarni amalga oshiradi. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirishda digital econo- my alohida faolyat turini emas, balki ishbilarmonlik, sanoat ob’yektlari, xizmatlarda axborot texnologiyalaridan faol foydalanishni anglatadi. Agar oddiy iqtisodiyotda moddiy buyumlar asosiy resurs hisoblansa, raqamli iqtisodiyotda bu qayta ishlan-adigan hamda uzatiladigan axborot, ma’lumotlar hisoblanadi. Nufuzli xalqaro tashkilotlar olib borgan tahlillarga ko‘ra digital economy yalpi ichki mahsulotni kamida 30 foizga oshiradi, shuningdik, xufyona iqtisodiyotga bar-ham beradi. «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 272 O‘zbekistonda “Raqamli O‘zbekiston-2030” dasturining ishlab chiqilishi va hayotga tatbiq etilishi, eng avvalo, puxta va mukammal tashkiliy-huquqiy mex-anizmlarni shakllantirish, qolaversa, innovatsion g‘oyalar, texnologiyalar va ishlan-malarni joriy etish bo‘yicha davlat organlari va tadbirkorlik sub’yektlarining uz-viy hamkorligini ta’minlash, barcha soha va tarmoqlarda ishlab chiqarish va xi-zmat ko‘rsatishni raqamli texnologiyalar bilan qamrab olish, bu borada zamonaviy bilimlarni chuqur egallagan, intellektual salohiyatli kadrlarni yetishtirish, shu orqali mamlakatda “axborotlashgan jamiyat” muhitini yaratishga xizmat qiladi. Xulosa: Aql-zakovat va ilm — taraqqiyot qanotidir. Zamonaviy ilm-fanning cho‘qqisi yuqori texnologiyalarda, raqamli olamda ko‘zga tashlanadi. To‘rtinchi sa-noat inqilobi taraqqiyotning yangi ko‘rinishi-“Digital Economy” boshlanganini an-glatadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Akramovich N. A. THE PRIORITY OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE AGRICULTURAL EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 185-191. 2.Хакимов О. М., Курбанов З. Х., Мухаммедов Ф. Реализация возможностей получения легких наполнителей на основе меньше пластиковых почв в на-шей республике //Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 5. – С. 176-181. 3.Мухтаров Б. А., Ортиков Ё. Ю. Культурное и экономическое развитие ту- ризма в Узбекистане //Молодой ученый. – 2016. – №. 14. – С. 375-378. 4.Rashidov U., Rashidov A. Assessment of Costs For the Quality of Logistics Activities //INTERNATIONAL JOURNAL OF BUSINESS DIPLOMACY AND ECONOMY. – 2022. – Т. 1. – №. 3. – С. 39-43. 5.Ҳосилмуродов И., Султоналиева Г. Тафаккур услубининг фалсафий-мето- дологик таҳлили //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 549-551. 6.Nodira T. INNOVATIVE MANAGEMENT IN THE DEVELOPMENT OF THE HIGHER EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 346-351. 7.Ali o‘g‘li A. O. STATISTICAL STUDY OF DIRECT MAINTENANCE OF SMALL BUSINESS ACTIVITIES IN THE REGIONS //EPRA International Journal of Economic and Business Review (JEBR). – 2022. – Т. 10. – №. 6. – С. 30-33. 8.Норбеков, Х., & Туйчиева, Н. (2022). Формирование конкурентных преи- муществ компании. Zamonaviy Innovatsion Tadqiqotlarning Dolzarb Muammolari Va Rivojlanish Tendensiyalari: Yechimlar Va Istiqbollar, 1(1), 589–592. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/zitdmrt/article/view/5351 9.Nasirov B. U., Boltaeva M. J. Genesis And Transformation Of The Public Catering System In Uzbekistan During The Soviet Period //Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI) Volume. – Т. 12. – С. 5834-5841. 10.Uchkun S., Dilshod N. PROCESS OF IDENTIFYING THE SIGNIFICANT ACCOUNTS IN THE REVENUE CYCLE //Journal of marketing, business and management. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 32-36. STARS International University 273 11.Nodira T., Rashid X. PROBLEMS OF INNOVATION MANAGEMENT IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 155-164. 12.Abdusattarovich M. B. CALCULATING ECONOMIC EFFICIENCY IN THE DIGITAL ECONOMY IN UZBEKISTAN //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 10. – С. 1189-1194. 13.Khakimov O. SOCIAL GOALS OF STUDENTS IN HIGHER EDUCATION // International Bulletin of Applied Science and Technology. – 2022. – Т. 2. – №. 11. – С. 55-59. 14.Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDUCATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 15.Alimov N., Gulrukh F. Dependence of psychological maturity on the strength of family relationships //Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. – 2022. – Т. 6. – С. 38-41. 16.Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDUCATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 17.Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communication as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. 18.Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WORLD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414. 19.Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communication as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. 20.Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WORLD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414.
Academic Journal
Новый Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных стандартов финансовой отчетности. 1:270-273
Raqamli iqtisodiyotning bugungi kundagi o‘rni: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 324 RAQAMLI IQTISODIYOTNING BUGUNGI KUNDAGI O‘RNI XOLIQULOV ABDINUR MUXAMMAT O‘G‘LI, O`zMUJF, talaba G‘AYBULLAYEV SARVAR O‘KTAM O‘G‘LI, O‘zMUJF, o‘qituvchiE-mail:elyorjonxoliqulov@gmail.com Annotatsiya: Bu maqolada siz raqamli iqtisodiyot haqida quyidagi ma’lumotlarni olis- hingiz mumkin. “Raqamli iqtisodiyot haqida qisqacha ma’lumot”, “Raqamli iqtisodiyotning afzalliklari”, “Raqamli iqtisodiyotning salbiy tomonlari”, “Rivojlangan davlatlar asosida raqamli iqtisodiyot”, “O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘llari”. Kalit so’zlar: raqamli iqtisodiyot, rivojlangan davlatlar, axborot texnologiyalari, iqtisodiy ko‘rsatkich, texnologik infratuzilma. So‘nggi vaqtlarda “Digital Economy” tushunchasi juda ko‘p marotaba ishlatil- moqda. Darhaqiqat, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda digital economy ularning rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir o‘tkazmoqda. Keling, avvalo “Digital Economy”ning kelib chiqishi tarixini o‘rganaylik.Digital Economy bu uzoq vaqtlar oldin, ya’ni 1995-yil amerikalik olim, Massachu- sets universtiteti professori Nikolas Negroponte tomonidan aniqlab berilgan. Olim axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining intensiv rivojlanishini ortidan eski iq-tisodiyotni yangi iqtosodiyotga o‘tishda qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi mumkinli-gini aytib bergan. Digital Economy - bu xo‘jalik faoliyatini yuritish bo‘lib, bunda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi asosiy omil raqamlar ko‘rinshidagi ma’lumotlar bo‘lib, katta hajmdagi axborotlarni qayta ishlash va shu qayta ishlash natijasini analiz qilish yor-damida har xil turdagi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, texnologiyalar, qurilmalar, saqlash, mahsulotlarni yetkazib berishda oldingi tizimdan samaraliroq yechimlar tadbiq qilishdir. Boshqacha qilib aytgancha, raqamli iqtisodiyot bu onlayn xizmat-lar ko‘rsatish, elektron to‘lovlar amalga oshirish, internet savdo va boshqa turdagi sohalarni raqamli komputer texnologiyalarini rivojlanishi bilan bog‘langan faoliyat. Digital Economy raqamli texnologiyalarga asoslangan, elektron biznes va elektron tijorat bilan bog‘langan, raqamli tovar va xizmatlar ishlab chiqarayotgan va taqdim etilayotgan iqtisodiy xizmat va tovarlar uchun hisob-kitoblar elektron pul orqali amalga oshiriladigan iqtisodiy faolyatdir. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi va tadbiq qilinishi evaziga kundalik ha- yotimizda juda ko‘plab qulayliklar paydo bo‘lmoqda. https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp324-327 STARS International University 325 Tajribalar natijasida digital economy rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda teng huquqli qoidalarini, o‘yinning barcha ishtirokchilari uchun bir xil imkonyat be-radi. Demak, digital economy rivojlanishi uchun davlat hamma uchun teng sharoit yaratib berishi, iloji boricha bozor qonun-qoida shartnomalar shaffof bo‘lishi, qo-nunlar bozor talabidan kelib chiqqan holda (ya’ni bozordagi rivojlanish tendensi-yalarini oldindan aniqlay olishi va kerakli normativ hujjatlarni qabul qilishi) o‘yin ishtirokchilari uchun erkinlik berishi zarurdir. Zamonaviy ilm-fanning cho‘qqisi yuqori texnologiyalarda, raqamli olamda ko‘z- ga tashlanadi. Zero, digital economy aql bovar qilmas katta hajmda raqamli ma’lu-motlarni to‘plashda va to‘laqonli taqdim etishni davom etmoqda. 2022-yilda glo-bal IP trafik hajmi 150 700 Gbit/s(solishtirish uchun 2017-yil 45 000 Gbit/s) chiqishi ko‘zda tutilayotgandi. Shuningdek, texnologiya olamida ko‘pchilikka ma’lum bo‘l-gan “Microsoft” korparatsiyasi asoschisi Bill Geytsning bir fikri bor. “Tez orada Yer sharida faqat ikki tur kompaniyalari mavjud bo‘ladi. Birinchisi, internet orqali biznes qiluvchi va ikkinchisi, biznesdan chiqqan kompanyalardir”. Xususan, Digital Economy afzalliklari va salbiy tomonlari haqida to‘xtaladigan bo‘lsak. Albatta, Information technology texnologiyalarning rivojlanishi, zamonaviy tex- nologiyalarning hayotimizga tadbiq etilishi har bir inson hayotida ko‘plab ijobiy imkonyatlar berishi mumkin. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi ortidan inson,unga kerakli xizmatdan tezroq foydalanishi, internet orqali o‘ziga kerakli mahsulotlarni arzon sotib olish bilan ko‘plab pul mablag’larini tejash mumkin. Shuningdek information technology quydagi afzalliklarni berish mumkin: • ishlab chiqarishda mehnat samaradorligini oshirish; • ishlab chiqarishdagi harajatlarni kamayishi; • kompaniyalarning raqobatdoshligini o‘sishi; • yangi ish o‘rnining yaratilishi; • yangi zamonaviy kasblar paydo bo‘lishi; • kambag’allikni yengishning yangicha usuli; Bu raqamli iqtisodiyotning bor yo‘g’i bir nechta afzalliklaridir.Digital Economy rivojlanishini bizning kundalik hayotimizga ijobiy ta’sir qiladi, oddiy foydalanuvchiga ko‘plab qo‘shimcha imkonyatlar beradi va qolaversa, bo-zorning o‘sishi va rivojlanishini ta’minlab berish mumkin. Raqamli iqtisodiyot keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan xavflargabirinchi o‘rinda kKiber hujum xavfidir. Bunda asosan shaxsiy xujjatlarni va shaxsiy ijtimoyi-iqtisodiy xuquqlarini oshkor qilish kabi mommolarni amalga oshiradi. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirishda digital eco- nomy alohida faolyat turini emas, balki ishbilarmonlik, sanoat ob’yektlari, xizmat-larda axborot texnologiyalardan faol foydalanishni anglatada. Agar oddiy iqtisodi-yotda moddiy buyumlar asosiy resurs hisoblansa, raqamli iqtisodiyotda bu qayta ishlanadigan hamda uzatiladigan axborot, ma’lumotlar bo‘ladi. Nufuzli xalqaro tashkilotlar olib borgan tahlillarga ko‘ra digital economy yalpi ichki mahsulotni kamida 30 foizga oshiradi, shuningdek, xufiyona iqtisodiyotga barham beradi. O‘zbekistonda “Raqamli O‘zbekiston-2030” dasturining ishlab chiqilishi va ha- yotga tatbiq etilishi, eng avvalo, puxta va mukammal tashkiliy-huquqiy mexanizm-larni shakllantirish, qolaversa, innovatsion g’oyalar, texnologiyalar va ishlanmalarni Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 326 joriy etish bo‘yicha davlat organlari va tadbirkorlik sub’yektlarining uzviy hamkorli-gini ta’minlash, barcha soha va tarmoqlarda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishni raqamli texnologiyalar bilan qamrab olish, bu borada zamonaviy bilimlarni chuqur egallagan, intellektual salohiyatli kadrlarni yetishtirish, shu orqali, mamlakatda “ax-borotlashgan jamiyat” muhitini yaratishga xizmat qiladi. Xulosa: Aql-zakovat va ilm — taraqqiyot qanotidir. Zamonaviy ilm-fanning cho‘qqisi yuqori texnologiyalarda, raqamli olamda ko‘zga tashlanadi. To‘rtinchi sa-noat inqilobi taraqqiyotning yangi ko‘rinishi-“Digital Economy” boshlanganini ang-latadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Akramovich N. A. THE PRIORITY OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE AGRICULTURAL EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 185-191. 2. Хакимов О. М., Курбанов З. Х., Мухаммедов Ф. Реализация возможностей получения легких наполнителей на основе меньше пластиковых почв в нашей республике //Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 5. – С. 176-181. 3. Мухтаров Б. А., Ортиков Ё. Ю. Культурное и экономическое развитие туризма в Узбекистане //Молодой ученый. – 2016. – №. 14. – С. 375-378. 4. Rashidov U., Rashidov A. Assessment of Costs For the Quality of Logistics Activities //INTERNATIONAL JOURNAL OF BUSINESS DIPLOMACY AND ECO-NOMY. – 2022. – Т. 1. – №. 3. – С. 39-43. 5. Ҳосилмуродов И., Султоналиева Г. Тафаккур услубининг фалсафий- методологик таҳлили //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muam-molari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 549-551. 6. Nodira T. INNOVATIVE MANAGEMENT IN THE DEVELOPMENT OF THE HIG- HER EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educati-onal Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 346-351. 7. Ali o’g’li A. O. STATISTICAL STUDY OF DIRECT MAINTENANCE OF SMALL BUSINESS ACTIVITIES IN THE REGIONS //EPRA International Journal of Econo-mic and Business Review (JEBR). – 2022. – Т. 10. – №. 6. – С. 30-33. 8. Норбеков, Х., & Туйчиева, Н. (2022). Формирование конкурентных преимуществ компании . Zamonaviy Innovatsion Tadqiqotlarning Dolzarb Mu-ammolari Va Rivojlanish Tendensiyalari: Yechimlar Va Istiqbollar, 1(1), 589–592. Ret-rieved from https://inlibrary.uz/index.php/zitdmrt/article/view/5351 9. Nasirov B. U., Boltaeva M. J. Genesis And Transformation Of The Public Ca- tering System In Uzbekistan During The Soviet Period //Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI) Volume. – Т. 12. – С. 5834-5841. 10. Uchkun S., Dilshod N. PROCESS OF IDENTIFYING THE SIGNIFICANT AC- COUNTS IN THE REVENUE CYCLE //Journal of marketing, business and manage-ment. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 32-36. 11. Nodira T., Rashid X. PROBLEMS OF INNOVATION MANAGEMENT IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 155-164. STARS International University 327 12. Abdusattarovich M. B. CALCULATING ECONOMIC EFFICIENCY IN THE DIGI- TAL ECONOMY IN UZBEKISTAN //Web of Scientist: International Scientific Rese-arch Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 10. – С. 1189-1194. 13. Khakimov O. SOCIAL GOALS OF STUDENTS IN HIGHER EDUCATION //In- ternational Bulletin of Applied Science and Technology. – 2022. – Т. 2. – №. 11. – С. 55-59. 14. Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDU-CATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 15. Alimov N., Gulrukh F. Dependence of psychological maturity on the stren- gth of family relationships //Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. – 2022. – Т. 6. – С. 38-41. 16. Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDU-CATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 17. Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communicati- on as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. 18. Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WORLD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414. 19. Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communicati- on as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WOR- LD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:324-327
Yog‘ochlarda aks etgan san’at asarlari: STARS International University 7 RASULOV MURAD ABSAMATOVICH, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at kafedrasi katta o‘qituvchisi ABDURASHIDXONOVA MUSLIMAXON BAHODIRXON QIZI, Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi YOG‘OCHLARDA AKS ETGAN SAN’AT ASARLARI Annotatsiya: Ushbu maqolada amaliy san’at turi bo‘lmish yog‘och o‘ymakorligi buyumlarining yaratilish bosqichlari haqida ma’lumot beriladi. Bu maqolada Vatanimizda azaldan yog‘och o‘ymakorligi san’ati qayerlarda qo‘llanilganligi, ularning rivojlanishi tarixi haqida fikrlar ilgari surilgan. Kalit so‘zlar: kompozitsiya, kalka qog‘oz, grix, islimiy, simmetriya, pista ko‘mir, axta, xoka, yog‘och lak. Amaliy san’at turlarining talaygina turlari mavjud. Har bir san’at turi o‘z qadr- qimmatiga ega. Amaliy san’at qo‘l mehnati asosida bajariladiga san’at turidir. Atrof olamimizdagi o‘simliklarda amaliy san’at turlarida foydalaniladigan naqsh elementlarini ko‘rishimiz mumkin. Naqshlar ham o‘simliklardan qiyos qilib olinadi. Amaliy san’at turida keng o‘rin egallaydigan yog‘och o‘ymakorligi san’at turi ko‘p yillardan beri rivojlanib kelmoqda. Bu san’at ko‘p zamonlardan beri ota-bobolarimiz tomonidan ham rivojlantirilgan. Qadim zamonlardan beri O‘zbekistonda yog‘ochdan yasalgan uy-ro‘zg‘or buyumlari bo‘lgan. Xonalar shiftini qoplaydigan me’moriy o‘ymakorlik san’atini ham ko‘rish mumkin. Hozirda ham qurilayotgan masjid va maqbaralarda yog‘och o‘ymakorligi san’atiga guvoh bo‘lamiz. Bu amaliy san’at turi o‘z qadr-qimmatini hali ham saqlab, yuksaltirib kelmoqda. Yog‘och o‘ymakorlik amaliy san’ati rivojiga usta ustozlarimiz hissa qo‘shishgan va hali ham uni rivojlantirib kelishmoqda. An’anaviy Toshkent yog‘och o‘ymakorligining ham me’morchilik, ham uy- ro‘zg‘or buyumlarini bezashda qo‘llaniladigan asosiy qismlari Toshkent yog‘och o‘ymakorligi maktabining asoschisi Maqsud Qosimov ijodida yorqin ifodasini topgan. Ular o‘z ishlarini boshlagan jarayonda yuqori qiziqish va zehn bilan ijod qilganlar. Shogirdlar tayyorlab, o‘z hunar va ijodlarini ularga meros qilib qoldirganlar. Xalq amaliy san’atida qadimiy an’analarni saqlab qolishga ustalar tayyorlash tizimi yordam beradi. Yog‘och o‘ymakorligi azaldan ham, hozirgi kunda ham arxitektura bilan bog‘liq. Mamlakatimizda yaratilayotgan milliy inshootlar peshtoqlarida, eshiklarda hattoki mebel jihozlarida ham keng qo‘llanilmoqda. Biz hozirda yog‘och o‘ymakorligidagi https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp7-11 Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 8 ishlatiladigan va bu amaliy san’at turiga mos keladiga yog‘och turlari bilan sizni tan-ishtiramiz. Bunda foydalaniladigan yog‘och turlari ham ma’lum qoidalarga asoslan-ib tanlanadi. Yong‘oq daraxti po‘stlog‘i kulrang,qalin,yog‘ochi qizg‘ish tusli,qattiq og‘ir bo‘ladi. Bu daraxtdan ishlangan buyumning bahosi ham yuqori bo‘ladi. Chinor daraxti po‘stlog‘i ko‘kimtir, qalin, silliq, yog‘ochi qizg‘ish pushti rangda, bu daraxt yog‘ochidan yog‘och o‘ymakorligi uchun asosiy materiallardan tashqari yordamchi asboblar va moslamalar tayyorlanadi. Shu tariqa mos yog‘ochlar sifati va holati aniqlanadi. Biz sizga navbatdagi bosqichda yog‘och o‘ymakorligi buyumining tayyorlanish jarayonini tanishtirib o‘tamiz. Bu jarayonda sakkiz qirrali qutichaning tayyorlanish ketma-ketligini tushuntiramiz. O‘ymakorlik ishini boshlashdan oldin yarim tayyor mahsulot, ya’ni “yong‘oq daraxti”dan tayyorlangan qutichani tanlab olamiz. Ish boshlashdan avval bu qutichaning sifatini va holatini e’tibor bilan tekshirib ko‘rish kerak. So‘ngra qutichaning o‘lchamini olamiz va buning uchun kalka qog‘ozidan foydalanamiz. Qutichaning qirralari sonini sanab, uning qirralari sonini bo‘lib olamiz,ya’ni sakkizga bo‘lamiz, so‘ngra bir bo‘lagi uchburchak holga kelib qoladi,uchburchak holga kelgandan keyin uning o‘lchamini olamiz. Bu o‘lchamni aniq qilib, uni kalka qog‘oziga chizamiz. Qutichamizning ustki, ya’ni qopqoq qismi uchun esa kompozitsiya yaratishni boshlaymiz. Kompozitsiyani qaysi naqsh turidan foydalanib tuzishimizni aniqlab olishimiz kerak. Biz kompozitsiyani “Islimiy”, “O‘simliksimon” naqsh turidan foydalanib tuzamiz. Kompozitsiyani ma’lum qoidalarga asoslanib yaratish kerak. Bu qutichaga simmetriya qoidasi to‘g‘ri kelganligi uchun shu asosida kompozitsiya tuzamiz. Kompozitsiyamizni tuzib olgach, uning kamchiliklarini ko‘rib chiqamiz. Kamchiliklarini to‘g‘rilab bo‘lgach, uni qutining qopqoq qismiga tushirib olish uchun kalka qog‘ozimizning tagiga yumshoq mato qo‘yib, uning orasini igna yordamida 1-2 mm. qilib teshib chiqamiz, so‘ngra pistako‘mirdan tayyorlangan xokani matoga tugun qilib tugib olamiz. Keyingi jarayonda haligi kalka qog‘ozimizni qutichamizdagi bir bo‘lak uchburchak ustiga qo‘yib,uning ustiga tayyorlangan tugunchadagi xokani asta sekin bosib chiqamiz va xoka qutida nuqta-nuqta shaklida iz qoldirayotganiga ishonch hosil qilamiz. Bosib chiqish jarayoni tugagach, kalka qog‘ozni astalik bilan ko‘tarib olamiz. Joriy bosqichda qutida kalka qog‘ozdagi naqsh kompozitsiyasi aks etganini ko‘ramiz va uni yumshoq HB yoki B qalam yordamida nuqta bo‘lib tushgan naqsh ustidan chizib chiqamiz. Keyin esa quticha ustidagi xoka qoldiqlarini puflab yoki yumshoq mato yordamida o‘chirib olamiz. Shunda bu jarayon yana yetti marta xokada kompozitsiyani tushirish bilan davom etadi, so‘ngra qutichaning ustki, ya’ni qopqoq qismiga naqsh kompozitsiyasi to‘liq tushirib olinadi. Keyingi kompozitsiya qismlari to‘liq tushirilganidan keyin uni “yog‘och o‘ymakorligi” kesish uskunalari yordamida kichik raqamga mos tushadigan naqsh elementlaridan boshlab katta raqamga mos keladigan elementlarga qarab kesib chiqiladi. E’tibor bilan qarab, aniq mos keladigan raqamdagi uskunalar bilan kesib chiqish kerak. Sababi, bu kesish jarayonida adashilsa, kompozitsiyaning qutiga kesish qismi sifatsiz holatga kelib qolishi mumkin. Kesish jarayoni tugagach, o‘yuvchi uskunalar yordamida kompozitsiyaning o‘yib chiqarib tashlanadigan qismi bajariladi. Bunda kichik o‘yuvchi uskuna mos keladigan qismi I, II va katta raqamdagi o‘yuvchi uskuna mos keladigan qismi katta III, IV va yana bundan katta STARS International University 9 uskuna yordamida mahorat bilan o‘yib chiqarib tashlanilishi kerak. O‘yib olingan bo‘laklar tekis qilib yana bir ishlab ko‘rib chiqiladi. So‘ngra mayda raqamdagi qumqog‘oz bilan silliqlanadi. Keyingi bosqichda “chakich” uskunasidan foydalanib, o‘yilgan qismlari chakichlab chiqiladi. Qumqog‘oz qilish jarayoni yana bir marta davom ettiriladi. Qumqog‘oz shiqalanish jarayonida yog‘ochning o‘suvchi yo‘li tarafiga qarab va unga qarshi tarafga qarab shiqalanadi. Bu jarayon ham yuqori mahorat bilan qutichaning qirralarini yo‘qotmagan holda silliqlanishi kerak. Keyingi jarayonda yog‘och o‘ymakorligida foydalaniladigan lak turlaridan foydalanamiz. Agar chakichlangan qismini marilka bilan bo‘yashni xohlasak, uni asta-sekin kichkina raqamli kist yordamida chakich qilingan joylariga surib chiqiladi. Qutichani yana bir marta yengil qumqog‘oz bilan silliqlab olamiz. Navbatdagi ish jarayonida lakni chakichlangan qismga tekizmay turib, ustki qismiga asta suritib olamiz va lak surilgandan keyin uning qotishini kutamiz. Shu tariqa ishni qutining ichiga mato qoplash bilan davom ettiramiz. Mato qutiga tushadigan qilib kesib olinadi va kley yordamida yopishtirib chiqiladi. Shu tariqa bu qutining yasalish jarayoni yakunlanadi. Yog‘och o‘ymakorligining insonga foyda keltiruvchi tomonlari ko‘p hisoblanadi. Bu san’at turi insonga nafaqat zavq beruvchi, balki insonning stressdan, g‘azabdan chiqishiga ham ko‘maklashuvchi sanaladi. Har bir inson g‘azablanganda negativ emotsiyasi oshadi. Shu sababli bu vaziyatda ko‘proq mehnat qilish talab etiladi. Bu paytda “yog‘och o‘ymakorligi”ning ham nafi katta hisoblanadi. Bu amaliy san’at turida uskunalarga to‘qmoq yordamida urilganda yog‘ochda go‘zal bir ko‘rinishlar, ya’ni naqsh elementlari va kompozitsiyalar, san’at asari shakllanadi. Bu go‘zal ko‘rinish ham insondagi g‘azab va asabiylikning yo‘qolishiga sabab bo‘la oladi va kishiga quvonch bag‘ishlaydi. Shu kabi har bir amaliy san’at turining inson psixologiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi tomonlari mavjud. Ular bilan shug‘ullangan shaxs dunyodan go‘zallik izlovchi,mehrli va ijodkor bo‘lib shakllanadi. Xulosa qilib aytganda, bizning bu maqolamizdan maqsadimiz milliy hunarmandchiligimiz bilan tanishtirish va bu hunarlarga qiziqish uyg‘otishdir. Mamlakatimizda san’at turlariga va amaliy san’at turlariga qiziqqan va bu san’at turlari bilan shug‘ullangan insonlar ko‘p bo‘lsa, san’at ham rivojlanadi va ularninguzoq umr ko‘rishi haqiqatdir. Yosh avlod vaqtini unumli o‘tkazishi va hunarli bo‘lishi bu, avvalo, Vatanimiz uchun, xalqimiz uchun katta foyda keltiradi, deb o‘ylayman. Vatan ravnaqiga hissa qo‘shish bu katta sharafdir. Yog‘och o‘ymakorligi bu insoniyatni ma’naviy ulg‘ayishga va estetik teran bo‘lishga undaydi. Vatanimizda milliy hunar turlari ko‘p. Bu san’at turlarini o‘rganishda o‘ziga xos mashaqqatlari va qiyinchiliklari bor. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Талипов Н., & Талипов Н. (2021). Талабаларни бадиий таълим орқали қо- билиятларини ривожлантириш. Зберник наукових праць ΛΌГOΣ. 2. Talipov N., & Talipov N. (2021). Creative technologies for the development of students’creative activity through art education. Зберник наукових праць ΛΌ-ГOΣ. 3. Халимов М. К. Сравнение продуктивности учебной доски и проек- тора в преподавании предметов, входящих в цикл инженерной графи- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 10 ки / М.К. Халимов Р.Р. Жабборов Б.Х. Абдуханов А.А. Мансуров. – Текст: непосредственный // Молодой ученый. – 2018. – № 6 (192). – С. 203–205. – URL: https://moluch. ru/archive/192/48066/. 4. Kholmatova Feruza Muhammad Umar Kizi. (2022). Methodology of teaching students to artistic perception of painting works in fine arts classes. Current research journal of pedagogics, 3(02), 125–135. https://doi. org/10. 37547/pedagogics-crjp-03-02-21. 5. Akhmedov Mukhomod-Umar Bakhridinovich. (2022). the importance of folk applied art in the formation of youth creative activity. Current research journal of pedagogics, 3(02), 142–156. https://doi. org/10. 37547/pedagogics-crjp-03-02-23. 6. Khalimov Mokhir Karimovich. (2022). Elements of student space imagination in the teaching of graphic sciences and methods of using it. Current research journal of pedagogics, 3(02), 103–116. https://doi. org/10. 37547/pedagogics-crjp-03-02-19. 7. Nazirbekova, S. (2021). The importance of field practice in fine arts. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ. https://doi. org/10. 36074/logos-19. 03. 2021. v4. 35. 8. Jabbarov R. (2019). Formation of Fine Art Skills by Teaching Students the Basics ofcomposition in Miniature Lessons. International Journal of Progressive Sciences and Technologies, 17(1), 285-288. DOI: http://dx. doi. org/10. 52155/ ijpsat. v17. 1. 1424. 9. Nazirbekova S., Talipov N., & Jabbarov R. (2019). Described the Educational, Scientific, and Educational Institutions of the Miniature. International Journal of Progressive Sciences and Technologies, 15(2), 364–367. DOI: http://dx. doi. org/10. 52155/ijpsat. v15. 2. 1192. 10. Нуртаев У.Н., & Махкамова С.Б. (2016). Вопросы подготовки студентов к художественно-творческой деятельности. Молодой ученый, (7), 687–691. 11. Абдирасилов С.Ф., & Исахожаева Н.А. (2017). Изобразительные умения и навыки в процессе выполнения набросков будущих дизайнеров. Молодой ученый, (7), 411–414. 12. Абдирасилов С.Ф., & Назирбекова Ш.Б. (2017). Компьютеризация и информатизация художественно-практические занятия в обучении сту-дентов. Инновации в науке, (12 (73)), 21–23. 13. Абдирасилов С.Ф. (2016). Художественные традиции как основа про- фессионального мастерства. Наука и образование сегодня, (2 (3)). 14. Abdurashidxonova M., & Rasulov M. (2021). Ташкентская школа резьбы по дереву и представители узбекского народного прикладного искусства. Об-щество и инновации, 2(5/S), 130–137. https://doi. org/ 10. 47689/2181-1415-vol2-iss5/S-pp130-137. 15. Rustam Ravshanovich J. (2021). Formation of Creative Abilities of Students by Teaching the Genre “Landscape” of Fine Arts. Spanish Journal of Society and Sustainability, 1, 1-8. Retrieved from http://sjss. indexedresearch. org/index. php/sjss/article/view/1. 16. Holmuratovich M.K. (2019). Implementation of independent educational activities of students. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol, 7(12). 17. Muratov H. (2021). The importance of organization and management independent education in the learning process. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ. STARS International University 11 18. Jabbarov R., & Rasulov M. (2021). Further formation of students’ creative abilities by drawing landscapes in painting. Збірник наукових праць ΛΌГOΣ. https://doi. org/10. 36074/logos-30. 04. 2021. v2. 09 19. Saodat Makhkamova Bakhtiyarovna. (2021). Questions of preparing future teachers for artistic gafur abdurakhmanov analysis of works of fine art in school. Euro-Asia Conferences, 5(1), 13–18. Retrieved from https://papers. euroasiaconference.com/index. php/eac/article/view/437 20. Jabbarov R. (2021). Уникальное направление, вдохновленное твор- чеством Камолиддина Бехзода, великого миниатюриста Восточного Воз-рождения. Общество и инновации, 2(5/S), 59–67. https://doi. org/ 10. 47689/2181-1415-vol2-iss5/S-pp59-67. 21. Аbdirasilov S., & Maxkamova S. (2019). Research of Structure of Fractals in a Life of Mankind and Fine Arts Products. International Journal of Progressive Sciences and Technologies, 17(1), 302–305. 22. Rasulov Murad Absamatovich, & Abdurashidkhonova Muslimahon Bahodirhon Kizi. (2021). Methodological Basis of Creation, Organization and Decoration Of Platter’s Artisticcomposition In Applied Art. The American Journal of Applied Sciences, 3(04), 298–310. https://doi. org/10. 37547/tajas/ Volume03Issue04-42. 23. Абдирасилов С.Ф., Назирбекова Ш.Б., & Махкамова С.Б. (2016). Художе- ственно-культурные традиции узбекского народного искусства на уроках изобразительного искусства. Личность, семья и общество: вопросы педаго-гики и психологии, (11 (68)), 32–42.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:7-11
Academic Journal
Seulanga : Jurnal Pendidikan Anak. 3:119-129
Narx va uning turlari: STARS International University 179 Annotatsiya: Maqolada narx tushunchasi va bozor narxini o‘rganish, narx turlari va ularning mazmuni, uning vazifalari narx siyosati hamda O‘zbekistonda amalga oshiririlish xususiyatlari haqida fikr-mulohazalar beriladi. Kalit so‘zlar; bozor narxi, joriy narx, qiyosiy narx, ulgurji narx, shartnoma narx, chakana narx, dotatsiyalangan narx, dеmping narx, nufuzli narx, hududiy narx, narx diapazoni, jahon bozor narxi, milliy bozor narxi, ommaviy talab bo‘yicha narxning o‘zgarishi. Narxning mazmuni va uning vazifalari Tovarlar qiymati va ularning nafliligi o‘zlarining namoyon bo‘lishini narxda topa- di. Amaliy hayotda qiymat tovar ishlab chiqaruvchilarni, naflilik esa istе’molchilarni rag‘batlantiruvchi, ularni harakatga kеltiruvchi kuch sifatida amal qiladi. Narxlar mazmunini aniqlashda tovardagi mana shu ikki xil xususiyatning, ya’ni ijtimoiy qiymat va ijtimoiy naflilik birligi, bunda istе’mol qiymat (naflilik) qiymatni o‘zida olib yuruvchi moddiy asos ekanligini to‘g‘ri hisobga olmaslik natijasida narx mazmuni turli olimlar va oqimlar tomonidan turlicha aniqlanmoqda va unga turli-cha ta’rif bеrilmoqda. Buning ustiga narxning darajasiga (yuqori yoki past bo‘lishi-ga), uning o‘zgarishiga turli xil omillar ta’sir qiladiki, bu ham masalani to‘g‘ri tush-unishni biroz chigallashtiradi. Alohida tovarlarga qilingan mеhnat sarflari turlicha bo‘lib, ulardan ayrimlari to‘liq tan olinsa, boshqasi qisman tan olinadi, uchinchisi esa umuman tan olinmasli-gi mumkin. Bundan ko‘rinib turibdiki, bozordagi mavjud narxlarga mеhnat sarflari yoki qiymatning aynan o‘zi dеb qarash noto‘g‘ridir. Chunki unga mеhnat sarfidan boshqa omillar ham ta’sir qilib, natijada narx qiymatdan past yoki yuqori bo‘lishi mumkin. Tovarning xarid qilinishi uning alohida olingan bir kishi uchun emas, balki jamiyat uchun nafliligini va shu bilan birga, ijtimoiy qiymatini ham tan olishni bildi-radi. Shu sababli, “ijtimoiy naflilik” tushunchasining o‘zi biror tovar (xizmat)ning jamiyat uchun nafliligi, qadr-qimmatga egaligini ko‘rsatadi. Shu mulohazalardan kеlib chiqib, aytish mumkinki, narx o‘zida faqatgina qiymat yoki naflilikning birini emas, balki har ikkalasining bir vaqtda mavjudligini va ularning ma’lum miqdorini pul ko‘rinishida ifoda etadi. SAITOV SIROJIDDIN ABDUVALIYEVICH Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universtiteti assistent o‘qituvchi PARDABOYEV SHAHZOD TOLIBJON O‘G‘LI 1-bosqich talabasi NARX VA UNING TURLARI https://doi.org/10.47689/STARS.univer-s i t y - 5 - p p 1 7 7 - 1 8 0 «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 180 Tovardagi ikki xususiyat birdaniga tan olinmasa, u pulda ifodalanmasa, ol- di-sotdi sodir bo‘lmaydi. Chunki tovarning qiymati tomonida sotuvchining man-faati, nafliligi (istе’mol qiymati) tomonida esa xaridorning manfaati yotadi. To-var egasi tovar ishlab chiqarish sarflarini qoplab, ma’lum darajada, iloji boricha ko‘proq foyda olishni ta’minlashi mumkin bo‘lgan qiymatni pul shaklida o‘zlasht-irishga intilsa, xaridor iloji boricha sarflayotgan pulining har bir birligiga ko‘proq naflilik (istе’mol qiymati) olishga harakat qiladi. Ularning manfaatlari to‘g‘ri kеlgan nuqtada, darajada narx o‘rnatilib, tovar-pul almashinuvi, oldi-sotdi sodir bo‘ladi. Narx – rеal bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy qiymati va ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir. Narx - bozor mexanizmining muhim tarkibiy elementlaridan biri. U o‘zining vazi- falari orqali barqaror iqtisodiyotning shakllanishi hamda samarali amal qilishiga, bozor muvozanatining ta’minlanishiga, milliy daromad iqtisodiyotning turli tarmoq va sohalari, xo‘jalik yurituvchi sub’yektlari bo‘yicha taqsimlanishiga, aholining ij-timoiy jihatdan himoya qilinishiga sharoit yaratadi. Shuningdek, u ishlab chiqa-ruvchilarni rag‘batlantirib, sog‘lom raqobat muhitining yaratilishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu mavzuda biz narxning iqtisodiy mazmuni va vazifalari, shaklla-nish tamoyillari va uning darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarini ko‘rib chiqamiz. Iqtisodiyotning turli sohalari va tarmoqlaridagi ishlab chiqarish va sotish sharoitla-rining xilma-xilligi hamda bozor munosabatlarining rivojlanishi darajasidagi farqlar narx turlarini farqlash zaruratini tug‘diradi. Iqtisodiyotda amal qilib turgan bar-cha narx turlari narx tizimini tashkil qiladi. Ulgurji narx – ishlab chiqaruvchilar to-monidan katta miqdordagi tovarlar bir yo‘la ko‘tarasiga sotilganda qo‘llaniladigan narx. Ulgurji narx ishlab chiqaruvchilar va ta’minlash-sotish tashkilotlari xarajatla-rini qoplashi hamda ularning ma’lum miqdorda foyda ko‘rishini ta’minlashi zarur. Ulgurji narx tovar birjalari va savdo uylarida ham qo‘llaniladi. Ularning ayrim tur-larining iqtisodiy mazmunini qisqacha qarab chiqamiz. Shartnoma narx – sotuvchi va xaridorning roziligi bilan bеlgilanadigan, ular tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narx. Shartnoma narx odatda shartnoma bitimi amal qilib turgan davrda o‘zgarmaydi. Mazkur narx ham milliy, ham xalqaro bozorlarda qo‘llaniladi. U xalqaro bozorda qo‘llanilganda tovar (xizmat)larning jahon narxlariga yaqin turadi. Chakana narx – tovarlar bеvosita istе’molchilarga sotiladigan narx. Chakana narx-ga tovarning ulgurji narxi, chakana savdo tashkilotlarining xarajatlari va ularning oladigan foydasi kiradi. Chakana narx tovarlarga bo‘lgan talab va taklifni bog‘lov-chi rolini o‘ynaydi hamda ularning nisbatiga qarab yuqori yoki past bo‘lishi mum-kin. Davlatning narxlarni tartibga solish faoliyati chеgaralangan (limitlangan) va dotatsiyalangan narxlarni vujudga kеltiradi. Chеgaralangan narx – davlat tomoni-dan yuqori va quyi chеgaralari bеlgilanib, shu doirada o‘zgarishi mumkin bo‘lgan narx. Bunday narx yordamida davlat inflyatsiyani jilovlaydi, narx darajasini nazorat qiladi. Dotatsiyalangan narx – davlat budjеti hisobidan maxsus arzonlashtirilgan narx. Bunday narxdan kam daromadli oilalar, bеva-bеchoralar, ishsiz va nogironlar-ni hayotiy zarur nе’matlar bilan eng kam darajada ta’minlab turishda foydalaniladi. Dеmping narx – bozorda o‘z mavqеini mustahkamlash va raqiblarini bozordan siqib chiqarish uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan maxsus narx. U “bozor-ga kirib olish narxi” dеb ham ataladi. Dеmping narxda rasmiy narxning bir qismi-dan kеchib yuboriladi. STARS International University 181 Nufuzli narx – sotish hajmini o‘zgartirmasdan, yuqori foyda olishga erishish uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan narx. Bu narxni qo‘llash uchun bozorda raqo-bat chеklangan bo‘lib, monopol vaziyat mavjud bo‘lishi zarur. Mazkur vaziyatda talab narxga bog‘liq bo‘lmaydi, shu sababli narxning ko‘tarilishi tovar sotilishini kеskin kamaytirmaydi. Bundan tashqari aholining yuqori daromad oluvchi qatlami xarid qiladigan nufuzli tovarlar ham mavjudki, ular nufuzli narxlarda sotiladi. Rivojlangan mamlakatlarda yuqori daromad oluvchi aholi qatlami uchun dala hovliga ega bo‘lish, mash’hur kurortlarda dam olish, so‘nggi rusumdagi kiyimlarni kiyish, yangi modеldagi avtomashinada yurish – martabali yoki obro‘talab istе’mol hisoblanadi. Martabali istе’mol nufuzli narxlarni yuzaga kеltiradi. Ular odatda-gi narxlardan ancha yuqori bo‘ladi. Nufuzli narxlarni qo‘llashda tovarlarni ishlab chiqarish xarajatlari va rеntabеllik darajasi, bozordagi talab, uning o‘zgarishi va bozordagi raqobatlashuv sharoiti hisobga olinadi. Shunga qarab, ma’lum davrga-cha o‘zgarmaydigan qat’iy (standart) narx va o‘zgaruvchan narx qo‘llaniladi. Shun-day tovarlar borki, istе’molchilar ularning narxi o‘zgarmasligini afzal ko‘radi. Mas-alan, kommunal xizmat, transport xizmati tariflari shunday narxlar jumlasiga kiradi. Erkin bozor narxi – bu talab va taklif asosida vujudga kеladigan bozor narx- idir. Madaniylashgan bozor sharoitlarini vujudga kеltirishda erkin narx jamiyat va bozor munosabatlari barcha sub’yеktlari manfaatlarini eng maqbul tarzda uyg‘un-lashtirishga imkon bеradi. Narx diapazoni narxlar oralig‘ining puldagi ifodasidir. Narx diapazoni quyi, o‘rta va yuqori narxlarni o‘z ichiga oladi. Narx diapazoni qanchalik kеng bo‘lsa, tovar muomalasi shunchalik tеz yuz bеradi, chunki talab bilan narx o‘zaro bog‘lanadi. Bozor ko‘lami hisobga olinganda hududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro narxlar mavjud bo‘ladi. Hududiy narx faqat ma’lum hududiy bozorga xos bo‘lib, u shu hudud doirasidagi omillar ta’sirida hosil bo‘ladi. Milliy bozor narxi bir mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning xususiyatini aks ettiruvchi narxdir. Milliy narx mamlakat doirasidagi ijtimoiy sarf-xarajatlarni, milliy bozordagi talab va taklifni, tovar naflilig-ini, uning qanchalik qadrlanishini hisobga oladi. Jahon bozori narxi muayyan tovar-ni ishlab chiqarishga sarflangan baynalminal xarajatlarni, tovarning jahon standarti talabiga mos kеlish darajasini va xalqaro bozordagi talab va taklif nisbatini hisobga oladi. Narxning xilma-xil turlari mavjud bo‘lsa-da, ular bir-biri bilan o‘zaro bog‘lan-gan, chunki ularda jamiyatdagi iqtisodiy rеsurslarning ishlatilish samarasi o‘z ifodas-ini topadi. Iqtisodiyot nazariyasida narx nisbati dеgan tushuncha bor, u narx paritеti dеb ham yuritiladi. Iqtisodiyot va undagi jarayonlar bir-biriga bog‘liq bo‘lganidan narxlar bir-birini yuzaga chiqaradi. Masalan, ruda narxi mеtall narxiga, mеtall narxi mashina narxiga, mashina narxi kiyim narxi tarkibiga kiradi, chunki bu narxlarning har biri o‘zidan kеyingi mahsulot xarajatlarini shakllantiradi. Bozorga shunday o‘ziga xos tovarlar chiqadiki, ular ko‘pchilik sohalarda ishlatiladigan eng muhim iqtisodiy rеsurslar hisoblanadi. Bular mеtall, nеft, ko‘mir, gaz, yog‘och, bug‘doy, paxta kabi tovarlar bo‘lib, ular narxining o‘zgarishi butun narxlar nisbatini o‘zgartiradi. 3.Raqobatning turli ko‘rinishlari sharoitida narxning shakllanish xususiyatlari.Narxning shakllanishiga bozorning holati bеvosita ta’sir ko‘rsatadi, chunki narxning shakllanishida bozordagi talab va taklif nisbati asosiy omillardan biri hi-soblanadi. Shunga ko‘ra, talab va taklif miqdoriga ta’sir ko‘rsata olish imkoniyati-ga qarab bozordagi raqobatning turli ko‘rinishlari farqlanadi. Mukammal raqobat sharoitida ishlab chiqaruvchi (yoki sotuvchi) hamda istе’molchi (yoki xaridor)lar- «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 182 ning soni juda ko‘p bo‘lib, ularning ishlab chiqarish hajmini o‘zgartirish orqali narx shakllanishiga ta’siri umuman sеzilmaydi. Nomukammal raqobat sharoitida esa ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) yoki istе’molchilar (xaridorlar)dan birining soni chеklangan bo‘lishi ularning bozordagi ishlab chiqarish hajmiga va pirovardida, bozordagi narxning shakllanishiga sun’iy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday raqobat turli darajalaridagi narxlarning shakllanish xususiyatlari bir-biridan farq qiladi. Xulosa: Narx o‘zida faqat naflilik yoki ijtimoiy mеhnat sarflarining birini emas, balki har ikkalasining bir vaqtda puldagi ko‘rinishini ifoda etadi. Dеmak, narx – rеal bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy qiymati va ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir.Narxning darajasiga ta’sir etuvchi omillarni bilish muhim ahami-yatga egadir. Bulardan asosiylari bo‘lib qiymat yoki ishlab chiqarish sarflari, tovarn-ing naflilik darajasi, mazkur tovarga talab va taklif nisbati, raqobat holati, davlatning iqtisodiy siyosati, pulning qadr-qimmati va h.k. hisoblanadi. Bu omillar ichida tovar qiymati va nafliligi uning narxini bеlgilovchi asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Akramovich N. A. THE PRIORITY OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE AGRICULTURAL EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 185-191. 2.G‘Aybullayev Sarvar O. et al. O‘ZBEKISTONDA ISTE’MOL SAVATCHASI HO- ZIRGI HOLATINI VA UNI SHAKLLANTIRISH YO‘NALISHLARI //Talqin va tadqiqot-lar ilmiy-uslubiy jurnali. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С. 119-125. 3.Nizametdinov А., Аhmedova H. Elektron ta‘lim metodologiyasi rivojlantirish- ning usullari //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 29-31. 4.Nizametdinov A. A. OLIY TA’LIM TIZIMINING AGRAR SOHASIDA INNOVAT- SION TEXNOLOGIYALAR QO ‘ LLASH USTUVORLIGI. INTERNATIONAL CONFER- ENCES, 1 (6), 58–60. – 2022. 5.Nizametdinov A. A. OLIY TA’LIM TIZIMIDA AGRAR SOHANING USTUVOR- LIGI UNDA INNOVATSIYALARNING QO ‘ LLANILISHI. INTERNATIONAL CONFER- ENCES, 1 (6), 96–98. – 2022. 6.Мухтаров Б. А. Имитационная система прогнозирования факторов в легкой промышленности //Молодой ученый. – 2017. – №. 40. – С. 122-124. 7.Muxtarov B., Murotjonova M. O ‘ zbekiston Respublikasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub‘yektlarining rivojlanishi //Zamonaviy innovatsion tad-qiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va is-tiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 581-584. 8.Ogli R. A. R. THE DIFFERENCE BETWEEN THE CONCEPTS OF DATABASE AND DATABASE MANAGEMENT SYSTEM //Archive of Conferences. – 2022. – С. 33-34. 9.Nodira T., Maxfirat T. FORMATION AND DEVELOPMENT OF PRONUNCIA- TION IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING IN SCHOOL STUDENTS //INTERNA-TIONAL CONFERENCES ON LEARNING AND TEACHING. – 2022. – Т. 1. – №. 1. 10.Nodira T., Maxfirat T. MODERN METHODS OF TEACHING FOREIGN LAN- GUAGE PRONUNCIATION TO PRIMARY SCHOOL PUPILS IS BASED ON THE JAP-ANESE EXPERIENCE //TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JUR-NALI. – 2022. – С. 205-208.
Academic Journal
Новый Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных стандартов финансовой отчетности. 1:179-182
Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar so‘z boyligini oshirishning pedagogik- psixologik asoslari: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 232 Annotatsiya: Ushbu maqolada erta yoshli bolalar so‘z boyligini oshirishning ahamiyati, kichik yoshdagi bolalarga so‘zlarni tushunishni o‘rgatish usullari, kichik maktab yoshidagi bolalarda nutqiy aloqani tarbiyalashda o’qituvchi va ota-onalarning roli, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning so‘z boyligini o‘stirish yo‘llari va uning pedagogik-psixologik asoslari o‘rganilgan . Kalit so ‘ zlar: ziddiyat tushunchasi, zid ma’noli so’zlar, til birliklari, antonimlar, matn, o‘quvchi nutqi, ong, so‘z ,so‘z boyligi, lug‘at, nutq, tafakkur, ma’noli so‘zlar, til birliklari. Kichik maktab yoshidagi bolalarning har tomonlama rivojlanishi, barkamol avlod bo’lib yetishishida ularning nutqi boy va benuqson bo‘lishi muhim ahamiyatga ega. Bolaning nutqi bilan birga, tafakkuri, dunyoqarashi ham shakllanadi, rivojlanadi. Bolalar nutqining rivojlanish jarayoni o‘z vaqtida to‘g‘ri shakllantirilsa, yetarli sharoit va muhit yaratilsa, bolaning har tomonlama yetuk bo‘lib o‘sishiga zamin hozirlanadi. Bolaning ruhiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashuv jarayonida, tafakkurining o‘sishida uning nutqi juda muhim rol o‘ynaydi. Nutqi ravon, so‘z boyligi ko’p bolalarda yoshligidayoq mustaqil fikrlash, o‘z jamoasida fikrini himoya qila olish, mulohaza yuritish qobiliyati shakllansa, nutqida kamchiligi bo‘lgan yoki so‘z zaxirasi oz bolalarda, tortinchoqlik, fikrini erkin bayon qila olmaslik kabi sifatlar rivojlanadi va bu yaqqol namoyon bo’ladi. Bolalar nutqi ijtimoiy hodisa sifatida kattalar nutqi asosida rivojlanadi, bu tabiiy hodisa. Bola rivojlanishiga irsiyat, tashqi muhit bevosita ta’sir o’tkazadi. Tabiiyki, kichik maktab yoshdagi bolalarda nutqiy aloqani tarbiyalashda o’qituvchi va ota-onalarning roli benihoya kattadir. Va shu o’rinda ta’lim jarayonida o’qituvchi va ota-onalar o‘rtasidagi aloqalar va munosabatlar ta’lim sifatiga va shu bilan birga, bola tarbiyasiga juda katta ta’sir etishini ta’kidlash o’rinli, deb bilamanki, zero, ta’lim va tarbiyada ikki tomonlama hamkorlik rivojlanishning va yetuklik sari qo’yilgan qadamning debochasi sanaladi. XUSANOVA GULRUXSOR TO‘QIN QIZI O‘qituvchi, Farg‘ona davlat universitetigulruxsorxusanova@gmail.com KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O‘QUVCHILAR SO‘Z BOYLIGINI OSHIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI https://doi.org/10.47689/STARS.uni-versity-pp232-235 STARS International University 233 Til - tafakkur quroli va muomala vositasi. So‘zlarni tushunishni o‘rgatishda bolalarga nafaqat ular qarab turgan narsalarning va ularning o‘zlari bajarayotgan harakatlarning nomini aytish, balki bolalarga ushbu narsalarni ataylab ko‘rsatish va ularni qiziqtirish zarur. Bu usul «ko‘rsatib, nomini aytish» usuli deb ataladi. Ko‘pincha, bolani biron-bir narsa nomini tushunishga undashda katta yoshli odam undan so‘raydi: «Falon narsa qayerda?», biroq biz uni amaliy ish bilan mustahkamlamasak, ya’ni «ko‘rsatib, nomini aytmasak», bola narsa bilan uning nomi o‘rtasidagi bizga zarur bo‘lgan shartli aloqani o‘rnata olmaydi, o‘z-o‘zidan u ushbu so‘zning ma’nosini tushunmaydi. «Falon narsa qayerda?» degan savol bilan bolada u tushuna oladigan so‘zlarni mustahkamlashda foydalanish mumkin. Masalan, «soat» deganimizda, bola ko‘zlari bilan soatni izlay boshlasa, undan soat qayerdaligini tez-tez so‘rab turish lozim. Biroq bu o‘rinda savol emas, aynan soatni ko‘rib va eshitib qabul qilish vaqtlarining bir-biriga mos kelishi birlamchi ahamiyatga egadir. Ammo katta yoshli odamning faqatgina ushbu usul mohiyatini tushunishi hali yetarli emas. Uni turli hayotiy vaziyatlarda bolaga qiziqarli qilib qo‘llashni ham o‘rganish zarur: bunda katta yoshli odamning nutqi birmuncha o‘ziga xos bo‘ladi. Katta yoshli odam bola bilan suhbatlashar ekan, u bolani tushunishga undayotgan so‘zni hadeb bir xil ohangda qaytaravermasdan iboralarni ham aytishi lozim. Ko‘rsatilayotgan narsa bilan bog‘lanishi lozim bo‘lgan so‘zni alohida ohang, so‘zdan oldin va so‘zdan keyin qisqa, biroq ahamiyatli bo‘lgan pauzalardan foydalanish, uni ko‘p marta talaffuz qilish lozim. Ushbu usuldan («ko‘rsatib, nomini aytish») foydalangan holda katta yoshli odam bolaga ayrim o‘yinchoqlar, shaxsiy gigiyenaga oid narsalar, ovqat yeyish bilan bog‘lik buyumlar nomlarini tushunishni o‘rgatishi darkor. Bolaga ko‘rsatilayotgan narsa qanchalik qiziqarli bo‘lsa, u narsalar bilan shunchalik keng va ko‘p tanishishi (qo‘l tegizishi, ushlab ko‘rishi, qo‘lga olishi, qimirlatishi, biron narsaga urib ko‘rishi, agarda taom bo‘lsa, ta’mini ko‘rishi) mumkin.Ma’lumki, bola, asosan, 5—7 yoshgacha bo‘lgan davrda katta tezlikda so‘z zaxirasini to‘ldiradi. Atrof-muhitni o‘rganadi, tevarakka mustaqil nazar tashlaydi, ongida olamning lisoniy manzarasi chiziladi. Yaratilayotgan lug‘atlar ana shu fiziologik, psixologik, intellektual jihatdan faol yoshida bolaga munosib ko‘makchi bo‘la oladi. To‘g‘ri, bu yoshdagi bolalarning barchasi ham lug‘atni birdek mustaqil o‘qish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi, ammo tarbiyachilar, ota-onalar ko‘magida rasmlar va izohlar bilan tanishtirilsa, biz ko‘zlagan maqsadga to‘la erishsa bo‘ladi.Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun yaratilayotgan ushbu lug‘atlarda so‘zlarni tanlash, izohlashda jahon leksikografiyasida o‘quv lug‘atlariga qo‘yilgan talablarga mos holda bolaning yoshi, ruhiyati, dunyoqarashidan kelib chiqildi. Mamlakatimizda maktabgacha yoshdagi bolalarning tafakkurini o‘stirish, nutq boyligini oshirish, muloqot madaniyatini egallashi uchun muhim lingvodidaktik vositalarni yaratish harakatlari yaqinda boshlandi. Yaratilayotgan lug‘atlarning barchasini bir maqsad — maktabgacha yoshdagi bolalarni xalqimizning boy ma’naviy, madaniy, tarixiy merosi, milliy qadriyatlariga sodiq, ma’naviy-axloqiy barkamol qilib tarbiyalash hamda so‘z zaxirasini boyitish, mustaqil fikrlash, o‘z fikrini erkin bayon qilish, to‘g‘ri va ravon gapirish ko‘nikmasini o‘stirish maqsadi birlashtiradi. Biroq bolalar uchun lug‘at yaratishning so‘zlarni tanlash, izohlash, kitobning estetik didga mos, rangli-bezakli bo‘lishi bilan bog‘liq va boshqa o‘ziga xos murakkab tomonlari bor. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 234 Bolalarning nutqiy salohiyatini o‘stirish,so’z boyligini oshirish maqsadida tashkil etilayotgan ta’lim-tarbiya ishlari to‘g‘ri tashkil qilinayotganini bolaning kattalar tomonidan o‘qib yoki aytib berilgan jumla, so‘zlar ma’nosini anglashi, ularni amalda qo‘llay olishi, turli qiyin vaziyatlarda kattalar ko‘magisiz muammolarni hal etishga urinishi, aqliy rivojlanishi, fikrlash qobiliyatining ortishi, o‘zini-o‘zi nazorat qila olishida ko‘rish mumkin. Albatta, bu jarayon kattalar — tarbiyachi va pedagoglardan - alohida ko‘nikma va mahoratni, qolaversa, maxsus zaruriy ta’limiy vositalar, qo‘llanmalarni talab etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy savodxonligini oshirishda lug‘atlarning o‘rni muhimligi jahon tajribasida to‘la isbotlangan. Lug‘atlar bilan ishlash nafaqat chet tilini o‘rgatish, balki o‘z ona tilidan mukammal foydalana olish qobiliyatini rivojlantirish, xususan, tinglab tushunish, amalda qo‘llash, o‘rnida ishlatish, o‘xshash so‘zlarni farqlash, to‘g‘ri talaffuz etish kabi kommunikativ(lingvistik, sotsiolingvistik, pragmatik) kompetensiyalarni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi.Jahonning bir qancha taraqqiy etgan davlatlarida maktabgacha ta’limdan oliy ta’limgacha bo‘lgan bo‘g‘inlar uchun leksikografiyaning maxsus lug‘atlar yaratish nazariyasi va amaliyoti bilan shug‘ullanuvchi alohida o‘quv lug‘atchiligi tarmog‘i shakllangan bo‘lib, uning, ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun lug‘atlar ishlab chiqayotgan tarmog‘i nihoyatda jadallashgan. Dunyoning turli tillarida sohaning maxsus termin, tushuncha va ruknlari ham paydo bo‘lgan bo‘lib, bu masalaning naqadar dolzarb ekanini isbotlaydi. Masalan, ruslarda “Учебник до-школьника”, “Мой первый словарик”, inglizlarda “Сollins first school dictionary”, “Macmillian first dictionary”, “Merriam Webster’s first dictionary”, “Scholastic children’s dictionary”, “Children’s dictionary”, “Dictionary for kids”, “Learning dictionary”, xitoyliklarda “Booculchacha”, ukrainlarda “Miнi – пiдручник для до-шкiльнят” ruknlari ostida son-sanoqsiz lug‘atlar yaratilgan, leksikografiyada учебный словарь, школьный словарь, первый словарь дошкольника; school dictionary, educational dictionary, children’s dictionary, dictionary for kids, learning dictionary kabi faol terminlar paydo bo‘lgan. Ushbu lug‘atlar kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar so‘z boyligini oshirishda poydevor vazifasini bajaradi deb ayta olamiz. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, o’zbеk xalqining yosh avlodni hayotga tayyorlashda ko‘p asrlar davomida qo‘llagan usul va vositalari, tadbir shakllari, o‘ziga xos urf-odatlari va an’analari, ta’lim-tarbiya haqidagi g‘oyalari va hayotiy tajribasi mavjud. Bu mеros o‘tmishda ko‘plab alloma-yu donishmandlar yetishib chiqishiga asos bo‘lgan. Hozirgi kunda bu mеrosdan ijodiy foydalanish katta ahamiyatga ega. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Kratkiy slovar kognitivnyx terminov / Pod red. E.S. Kubryakovoy. - M., 1996.- 245 s. 2. Masharipova U.A. Metodika formarovaniya kultury rechi uchashchixsya nachalnyx klassax v usloviyax innovatsionnogo obrazovaniya: ped.fan.dok. (PhD) dis. – T.: 2018. 38-bet. 3. Akramjonovna, S. R. (2022). BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINI “TILGA E’TIBOR-ELGA E’TIBOR” RUHIDA TARBIYALASH. INNOVATION IN THE MODERN EDUCATION SYSTEM , 2 (18), 833-836. 4. Turgunboev, T., Saidov, A., & Eshkobilova, M. (2021). Energy Storage Systems in Electric Vehicles. Acta of Turin Polytechnic University in Tashkent, 11(1), 35-43. STARS International University 235 5. Turgunboev, T. T., & Saidov, A. A. (2019). Prospective of hydrogen in automobile transport. ACTA of Turin Polytechnic University in Tashkent, 9(3), 100-103. 6. Akbarova, Z. A. (2020). THE STUDY OF THE CONCEPT OF” LANGUAGE CARRIER” IN LINGUISTICS. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEW OF THE PROBLEMS OF HISTORY, CULTURAL STUDIES AND PHILOLOGY (pp. 14-19). 7. Akmaljonovna, A. Z., & Alijonovna, B. N. (2022). The Main Stages of Speech Development of Young School Students. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 6, 405-409. 8.Khusanova, G. T. K. (2021). VERBAL CALCULATION AND MENTAL ARITHMETIC IN PRIMARY SCHOOL. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences , 1 (11), 34-37. 9.Qizi, S. G. G., & Teshaboyevna, D. D. Methods Of Formation Of Independent Reading Skills In Primary School Pupils. JournalNX , 21-24. 10.Sodikova, G., & Boboeva, Z. G. (2020). Boshlang ‘ich sinflarda oqish malakalarini shakllantirish. Молодой ученый, (15), 451-453.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:232-235
XX Asr she’riyatining Abdulla Oripov ijodiga ta’siri: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 114 Аnnotatsiya: Ushbu maqolada XX asr o‘zbek she’riyatining o‘ziga xos xususiyatlari ta- dqiq etilib, unda eng sara asarlarning keyingi davr ijodkorlari she’riyatiga ta’siri xususi-da fikr bildiriladi. Аynan XX asr boshlaridagi o‘zgarishlar keyingi davr adabiy jarayonining shakllanishiga xizmat qilganligi hamda ularning ijodi keyingi davr uchun etalon vazifasini o‘taganligi aniqlanadi. Shu bilan bir qatorda, Hamid Olimjon va Zulfiya kabi ijodkorlarning she’riyati, ma’lum bir xususiyatlari yangi davr adabiyoti uchun an’ana vazifasini o‘taydi. Bu kabi xususiyat Аbdulla Oripov ijodi misolida aniqlanadi. Аbdulla Oripov she’riyatiga ta’sir etgan omillar sifatida XX asr ijodkorlari va ularning asarlari o‘zaro qiyosiy tahlil etiladi. Аy-niqsa, shoirning bahor fasliga bag‘ishlangan she’rlari xususida fikr yuritilib, undagi shoir mahorati aniqlangan. Kalit so‘zlar: shoir, she’r, ta’sir, an’ana, bahor, mahorat, ruhiyat, lirizm, tarovat, xususiyat. Haqiqiy shoirning har bir she’ri bu, avvalo, go‘zal bir iqlim, go‘zal bir diyor, go‘zal bir xilqatdir. “Аbdulla Orif o‘ktam jasorat bilan she’riyatda o‘z iqlimi, o‘z diyori, xilqat-larini yaratdi”, – degan dadil fikrlarni Ibrohim G‘afurov bildirgan edi [1; 375]. Shoir ijodiga ta’sir etgan omillar borki, uni biz XX asr o‘zbek she’riyati an’analari deb hi-soblasak, to‘g‘riroq bo‘ladi. Umuman, XX asr o‘zbek adabiyoti har jihatdan tako-milga erishgan adabiyotdir. Bu davr adabiyotida, ayniqsa, XX asr boshlarida juda ko‘p yangiliklar, hodisalar sodir bo‘ldiki, uni birgina janrlar takomilida ham uchratish mumkin. Sonet, poema, ballada, oq she’r singari vazn va janrlar kirib keldiki, unda ijodkorlarning mahorati yaqqol ko‘zga tashlana boshladi. Аyniqsa, asr boshlarida V.V.Mayakovskiyga ergashib publitsistik she’riyatning yorqin namunalari barcha ijo-dkorlar asarlarida tarala boshlandi. Deyarli aytish mumkinki, ko‘ngil she’riyatiga nis-batan publisistik she’riyatning ustunligi XX asr she’riyatining o‘ziga xos xususiyatiga aylandi. Bu jarayon to XX asrning 60-yillarigacha davom etdi. XX asrning 60-yilla-riga kelib, bu kabi qarashlar o‘zgardi. Chunki bu davrda “nihoyat, davrlar almashdi va А.Oripov, E.Vohidov, R.Parfi kabi yirik shoirlar o‘zbek she’riyatini bir titratib kirib keldilar. Ular rusning ulkan shoirlari А.Voznesenskiy, Ye. Yevtushenkolar qatori va ularga izma-iz ravishda insonga tuzumning bitta kerakli bolti yoki boshqa ehtiyot qismi o‘laroq emas, balki, avvalo, inson sifatida qaray bildilar” [2; 279]. KURBANOVA CHAROS BOTIR QIZI Samarqand shahridagi 13-maktab oliy toifali o‘qituvchisi, Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi XX ASR SHE’RIYATINING ABDULLA ORIPOV IJODIGA TA’SIRI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp114-117 STARS International University 115 XX asr boshlarida Botu, Cho‘lpon, Usmon Nosir, G‘afur G‘ulom, Oybek, Hamid Olimjon, Mirtemir singari ijodkorlar har jihatdan mukammal bo‘lgan she’riyatni taq-dim etishdi. Shu bois XX asr o‘zbek she’riyatida bir qancha xususiyatlar kuzatila boshlandi. Natijada ular: a) mumtoz adabiyotdan oziqlangan holda aruzda;b) an’anaviy barmoqda;v) xalqona ohangda;g) falsafiy ruhda;d) G‘arbdan kirib kelgan sarbastda;e) publisistik uslubda; j) sikritik (qorishiq ifoda usulida) tasvirlarda o‘z mahoratlarini namoyish etishdi. Аbdulla Oripov she’riyati xalq og‘zaki ijodi, mumtoz adabiyotdan qay holat- da oziqlangan bo‘lsa, XX asrda yaratilgan ajoyib durdona asarlardan ham xuddi shunday oziqlandi. Shu bois Oybek, G‘afur G‘ulom, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir, Hamid Olimjon kabi ijodkorlarni o‘zining ustozi deb bildi. “G‘afurona g‘urur va falsafa, Oybekona mahzunlik va o‘ychanlik, Hamidona surur va jo‘shqinlik, Shayx-zodaga xos fikrni zalvarli ifodalash va bag‘rikenglik, Mirtemirona samimiyat va tantilik Аbdulla Oripov she’riyatini shakllantirgan va uning parvozini ta’minlagan omillardan bo‘ldi” [3; 30]. Bu kabi ijodkorlar Аbdulla Oripov uchun ma’naviy us-toz edi. Chunki: “O‘tmishda yashab o‘tgan har bir donishmand alloma hayoti, faoliyati – avlodlar uchun maktab, ibrat. Ulardan qanchalik o‘rganish iqtidorga, qobiliyat va iste’dodga bog‘liq” [4; 177]. Shoir bor qobiliyati-yu, iqtidorini XX asr o‘zbek she’riyati vakillarining asarlariga qaratdi. Ulardan ilhomlandi, hayratlan-di. Ularga izdoshlik qilishga harakat qildi. Shu bois shoir she’riyatidagi tasvirlar, mazmun-mohiyat chuqurlasha boshladi. Shoir nima haqda yozmasin, bu izdoshki barcha asarlarida kuzatila boshlandi. Shoirning birgina bahor vasfiga bag‘ishlan-gan she’rlariga e’tibor qaratilsa, unda Hamid Olimjon hamda Zulfiya yoqib ketgan mash’ala gurkiraydi: Yana bahor keldi. Yana olamda, Аjib bir go‘zallik, ajib bir bayot. Men seni qutlayman shu ulug‘ damda, Ulug‘ yelkadoshim, muzaffar hayot. [5; 74] “Аbdullaning “Bahor” she’ri ana shu satrlar bilan boshlangan. Shoir o‘z odaticha to‘g‘ri maqsadga ko‘chadi. Bahorning ayon xislatlaridan eng muhimi – uyg‘onish fasliligini tanlab oladi. Shundan so‘ng bor-yo‘g‘i o‘n satrida tabiatning uyg‘onish manzarasi chizilgan. U g‘oyat ixcham va undagi deyarli har bir tafsil-detal aniq hamda tiniq” [6; 245]. Shoirning “Bahor” she’ri 144 misradan iborat. Unda sho-irning zamondoshlariga murojaati kuzatiladi. Shoirning ushbu she’ridagi misra-lar ohang jihatidan ham, mazmun-mohiyatidan ham Zulfiyaning “Bahor keldi seni so‘roqlab...” deb nomlanuvchi she’riga yaqin. Shoira ushbu she’rning ilk misralari-dayoq bahorni alqaydi: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 116 Salqin saharlarda, bodom gulida, Binafsha labida, yerlarda bahor. Kunlarning parvozi, yellarning nozi, Baxmal vodiylarda, qirlarda bahor. [7; 18] Shoira qalamiga mansub bu she’r 17 banddan iborat. Аbdulla Oripov she’rini bandlarga ajratmaydi. Biroq ikki she’rda ham ohang bir-birini takrorlab, o‘n bir bo‘g‘inli etib tartiblangan. Zulfiya e’tirofidagi bahor fasli takrorning betakrorligi-dek. Chunki bu takrorda uni baxtga yetaklovchi suyanch, tayanch yo‘q. Ikki bahor oralig‘ida esa katta yo‘qotish mavjud. Hamid Olimjonning bahor mavzusida yoz-gan she’riga e’tibor qaratsak, unda ham fasl tarovatini kuzatish mumkin. Hamid Olimjonning “Bahor” she’ri 9 banddan iborat bo‘lib, har bir misra tugal bir bo‘g‘inga asoslanmagan. Bir misra 8 bo‘g‘indan iborat bo‘lsa, keyinga misra 9 yoki 11 bo‘g‘inli qilib tartiblangan. Аsosiysi, shoir ham hayot va kelajakni bahor misolida kuzatadi: Bag‘ringga tort, quchoqla bahor!Jozibalar barchasi sening.Ishga kirgan, gullagan chog‘i,Sen yoshligi buyuk o‘lkaning. [8; 30] Haroratli misralar Аbdulla Oripov ijodi uchun dasturulamal vazifasini o‘tadi. Bun- day harorat va taft, go‘zal va teran lirik holat, peyzajning badiiy bo‘yoqlarda aks etishi kabi xususiyatlar keyinchalik shoirning misralarida ham qo‘yila boshlandi. Shu bois Аbdulla Oripov Hamid Olimjon haqida so‘z yuritganida: “O‘zbek she’riyatida lirikaning eng go‘zal va nafis namunalari, albatta, bor. Lekin Hamid Olimjonning li-rikasi boshqa birorta shoirlarning lirikasiga aslo o‘xshamaydi. Bu lirika marmar kabi tiniq, lekin sovuq emas. Unda tasvir ham, ohang ham bo‘lakchadir: “Shag‘irlaydi betinim daryo, Shag‘irlaydi vahm to‘la jar”, “Holbuki tun – bunda odatda, Butun borliq uxlarday sokin”, “Xayolimda bo‘lding uzun kun, Seni izlab qirg‘oqqa bordim. Och to‘lqinlar pishqirgan tunda, Topib ber deb oyga yolvordim”. Bundoq durlar shodasini maroq bilan yana davom ettirishimiz mumkin. Jumladan, men o‘zim ona tilimda yaratilgan bebaho baytlarni o‘qib yurishga muyassar bo‘lganimdan bir umr minnatdorman, baxtliman. Ushbu sehrli misralarni oyning nim qorong‘usida sokin shivirlayotgan soy bo‘ylarida jimgina takrorlash naqadar yoqimli... demak, lirika ruhning suvratidir. Hamid Olimjonning she’riy misralarini sayqallash ustida bahodirona ter to‘kish mahorati ham hali necha-necha avlod shoirlariga ibrat bo‘lib qolgusidir” [9; 5]. Yuqoridagi fikrlardan shuni anglash mumkinki, Аbdulla Oripov Hamid Olimjon she’riyatini sinchiklab o‘rgangan. Hamid Olimjon she’riyatining dur-u javohirlari-dan ilhomlangan holda xuddi shu kabi asarlarni yaratishga harakat qilgan. Shu bois shoir she’riyatidagi nozik tovlanishlar, lirizmga boy hamda kayfiyatni ko‘taruvchi misralar fikrlarimizni o‘ziga torta oladi. Аyniqsa, bahor vaslini ifoda etishdagi usul ham Hamid Olimjon hamda Zulfiyalarni yodga soladi. Xullas, Аbdulla Oripov ijodi uchun XX asr she’riyati ijodiy maktab vazifasini o‘ta- di. Shu bois shoir misralarida falsafiylik, lirizm, xalqonalik, o‘ychanlik kabi xususi-yatlar kuzatiladi. STARS International University 117 Adabiyotlar ro‘yxati 1. Ғафуров И. Танланган асарлар. – Тошкент, Шарқ, 2017, - 733 б.2. Улуғбек Ҳамдам. 90- ва 2000-йиллар шеъриятининг асосий тамойилла- ри. Мустақиллик даври адабиёти. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашри-ёт- матбаа ижодий уйи, 2006, - 288 б. 3. Эргаш Очилов. Абдулла Орипов ва Ғафур Ғулом.// Ўзбек тили ва адаби- ёти, 2018, №3-сон, 30-бет. 4. Дўстмуҳаммад Х. Ижод – кўнгил мунавварлиги. – Тошкент: Мумтоз сўз. 2011, - 316 б. 5. Абдулла Орипов.Танланган асарлар.–Тошкент: Шарқ, 2019, - 784 б.6. Қосимов Б. Уйғонган миллат маърифати. – Тошкент: Маънавият, 2011, - 320 б. 7. Зулфия. Тонг билан шом аро. Сайланма. – Тошкент: Шарқ, 2006, - 224 б.8. Ҳамид Олимжон. Танланган асарлар. – Тошкент: Шарқ, 2018, - 384 б.9. Абдулла Орипов.Мафтункор шеърият. Ҳамид Олимжон. Танланган асар- лар. Сўзбоши. – Тошкент: Шарқ, 2019, - 384 б.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:114-117
Academic Journal
PELANGI: Jurnal Pemikiran dan Penelitian Islam Anak Usia Dini. 5:82-92
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotga o‘tish muammolari: «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 236 Annotatsiya: Mazkur maqolada raqamli iqtisodiyot tushunchalari, uning rivojlanishi O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotga o‘tishning elementlari va muammolari, qolaversa, dunyo tajribasida raqamli iqtisodiyotning istiqbolli belgilari ko‘rsatilgan. Raqamli iqtisodiy-otning jamiyatimiz taraqqiyotiga bosqichma-bosqich o‘tilishi ko‘plab iqtisodiy va istiqbolli muammolarni yechishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot , blokcheyn, elektron hujjat, elektron tijorat. So‘nggi ikki yil davomida mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha izchil chora-tadbirlar amalga oshirilib davlat organlari va boshqa tashkilotlarda elektron hujjat almashinuvi hamda jismoniy va yuridik shaxslarga xizmat ko‘rsatish uchun elektron tijorat tizimlari bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish sohasidagi shu jumladan, blokcheyn texnologiyalarini joriy qilish bilan bog‘liq bo‘lgan davlat –xususiy sherikchilik shartlarida amalga oshirish uchun investorlarning mablag‘larini jalb etish va birlashtirish asosiy vazifalaridan biri bo‘lgan davlat muassasasidagi shaklida ishonch raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishni qo‘llab quvvatlash jamg‘armasi tashkil etilgan. Raqamli iqtisodiyot unchalik uzoq bo‘lmagan vaqtda, ya’ni 1995-yil Massachusets universiteti olimi Nikolas Neoroponte tomonidan kelib chiqqan. Olim axborot –kommunikatsiya texnologiyalarini intensiv rivojlanishi ortida eski iqtisodiyotdan yangi iqtisodiyotga o‘tishda qanday o‘zgarishlar ro‘y berishi mumkinligini aytib o‘tgan. Raqamli iqtisodiyot –bu xo‘jalik iqtisodiyotini yuritish hisoblanadi. Bunda ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi asosiy omil raqamlar ko‘rinishida bo‘lgan. Katta hajmdagi axborotlarni qayta ishlash va shu qayta ishlash natijasini tahlil qilish yordamida har xil turdagi ishlab chiqarish xizmat ko‘rsatish texnologiyalari va mahsulotlarni yetkazib berish mumkin. Yana tushinarli tarzda aytadigan bo‘lsak raqamli iqtisodiyot bu onlayn xizmat ko‘rsatish elektron to‘lovlarini amalgaoshirish onlayn savdo va boshqa turdagi sohalarni raqamli komputer texnologiyalarining rivojlanishiga bog‘liq. Hozirgi kunda amalga oshiradigan onlayn savdo va boshqa turdagi sohalarni, raqamli komputer texnologiyalarini rivojlanishi bilan bog‘liqdir. Raqamli iqtisodiyot rivojlanishining boshqa afzalliklarini ham keltirib o‘tamiz; G‘AYBULLAYEV SARVAR O‘KTAM O‘G‘LI O‘zMUJF, o‘qituvchi ANORBOYEVA DURDONA SHODIBOY QIZI O‘zMUJF, talabaE-mail: dilshodbekshodlikov@gmail.com O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTGA O‘TISH MUAMMOLARI https://doi.org/10.47689/STARS.univer-s i t y - 5 - p p 2 3 4 - 2 3 6 STARS International University 237 • ishlab chiqarishda mehnat samaradorligini oshirish;• kompaniyalarning raqobatdoshligini oshirish;• ishlab chiqarishdagi xarajatlarni kamaytirish;• yangi zamonaviy kasblarning paydo bo‘lishi;kambag‘allikni yengish va ijtimoiy tengsizlikning yo‘qolishi.Yuqoridagilar raqamli iqtisodiyotning bor-yo‘g ‘i bir nechta afzalliklari xolos. Xalqaro iqtisodiyotning rivojlanishi bizning kundalik hayotimizda ijobiy texnologiyalardan ta’sir ko‘rsatadu. Oddiy foydalanuvchiga ko‘plab qo‘shimcha imkoniyatlar beradi va albatta bozor o‘sishi rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda [raqamli] atamasi barcha sohalarda axborotdan faol foydalanishni anglatadi. Davlat innovatsion va raqamli ekotizimni qo‘llab –quvvatlash sohasida raqamli talimning yangi metodlaridan foydalanishimiz kerak. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Akramovich N. A. THE PRIORITY OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE AGRICULTURAL EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 185-191. 2.Хакимов О. М., Курбанов З. Х., Мухаммедов Ф. Реализация возможностей получения легких наполнителей на основе меньше пластиковых почв в на-шей республике //Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 5. – С. 176-181. 3.Мухтаров Б. А., Ортиков Ё. Ю. Культурное и экономическое развитие ту- ризма в Узбекистане //Молодой ученый. – 2016. – №. 14. – С. 375-378. 4.Rashidov U., Rashidov A. Assessment of Costs For the Quality of Logistics Activities //INTERNATIONAL JOURNAL OF BUSINESS DIPLOMACY AND ECONOMY. – 2022. – Т. 1. – №. 3. – С. 39-43. 5.Ҳосилмуродов И., Султоналиева Г. Тафаккур услубининг фалсафий-мето- дологик таҳлили //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 549-551. 6.Nodira T. INNOVATIVE MANAGEMENT IN THE DEVELOPMENT OF THE HIGHER EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 346-351. 7.Ali o‘g‘li A. O. STATISTICAL STUDY OF DIRECT MAINTENANCE OF SMALL BUSINESS ACTIVITIES IN THE REGIONS //EPRA International Journal of Economic and Business Review (JEBR). – 2022. – Т. 10. – №. 6. – С. 30-33. 8.Норбеков, Х., & Туйчиева, Н. (2022). Формирование конкурентных преиму- ществ компании . Zamonaviy Innovatsion Tadqiqotlarning Dolzarb Muammolari Va Rivojlanish Tendensiyalari: Yechimlar Va Istiqbollar, 1(1), 589–592. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/zitdmrt/article/view/5351 9.Nasirov B. U., Boltaeva M. J. Genesis And Transformation Of The Public Catering System In Uzbekistan During The Soviet Period //Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry (TOJQI) Volume. – Т. 12. – С. 5834-5841. 10.Uchkun S., Dilshod N. PROCESS OF IDENTIFYING THE SIGNIFICANT ACCOUNTS IN THE REVENUE CYCLE //Journal of marketing, business and management. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 32-36. «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 238 11.Nodira T., Rashid X. PROBLEMS OF INNOVATION MANAGEMENT IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 11. – С. 155-164. 12.Abdusattarovich M. B. CALCULATING ECONOMIC EFFICIENCY IN THE DIGITAL ECONOMY IN UZBEKISTAN //Web of Scientist: International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 10. – С. 1189-1194. 13.Khakimov O. SOCIAL GOALS OF STUDENTS IN HIGHER EDUCATION // International Bulletin of Applied Science and Technology. – 2022. – Т. 2. – №. 11. – С. 55-59. 14.Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDUCATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 15.Alimov N., Gulrukh F. Dependence of psychological maturity on the strength of family relationships //Eurasian Journal of Humanities and Social Sciences. – 2022. – Т. 6. – С. 38-41. 16.Nosirovich A. N. The Methodology of Preparation of Students of Vocational Schools and Colleges for Technical Creative Activity //PSYCHOLOGY AND EDUCATION. – 2021. – Т. 58. – №. 2. – С. 1470-1485. 17.Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communication as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. 18.Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WORLD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414. 19.Burkhanovna, K. D., Alisherovich, M. R., & Ugli, N. B. U. (2021). Communication as the main source of personality development. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(5), 75-80. 20.Nosirovich, A. N., & Umarovich, N. B. (2022). CYBERSPACE IN THE REAL WORLD. Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences, 1(10), 410-414.
Academic Journal
Новый Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных стандартов финансовой отчетности. 1:236-238
Ish haqi va mehnat munosabatlari: «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 370 Annotatsiya: Maqolada ish haqi, ish haqining iqtisodiy mazmuni, yaratilgan mahsulot va daromadlarning taqsimlanish tamoyillari, ish haqini tashkil etish shakllari va tizimlari, ish haqining shakllari va turlari, mehnat munosabatlarining iqtisodiy mazmuni, mehnatga haq to‘lash, ish haqining vazifasi, ish haqi stavkasi,vaqtbay va ishbay ish haqi haqida so‘z boradi. Kalit so‘zlar : ish haqi, nominal va real ish haqi, mehnat miqdori, ish haqiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar, mehnat bozori, ish haqi stavkasi. Ish haqi — mehnatga pul shaklida to‘lanadigan haq; qiymatning o‘zgargan shakli, ish kuchi (taqdim etilgan mehnat xizmati)ning bahosi. Ish kuchi qiymati va narxi bevosita ish haqida ifodalanadi. Ish haqi darajasi mehnatbozorida kelishiladi. Xodim mehnat bozorida mehnatni emas, o‘z ish kuchini sotadi. Ish haqi mehnatning pul shaklidagi bahosi bo‘lib, uni ishga yollovchilar (korxona, muassasa, tadbirkor) mehnat qiluvchilarga ma’lum vaqt mobaynida ma’lum miqdordagi va muayyan sifatli ishni bajarganliklari uchun to‘laydilar. Yollanma xodim uchun ish haqi asosiy daromad manbai hisoblanadi. Ish haqi — yollanma xodim daromadining asosiy manbai, unga tegishli ish qobiliyatiga bo‘lgan mulkchilik huquqini iqtisodiy jihatdan ro‘yobga chiqarish shakli. Shu bilan birga, ish beruvchi uchun yollanma xodimlar mehnatiga to‘lanadigan haq ishlab chiqarish xarajatlarining unsurlaridan biri. Ish beruvchi mehnat resurslaridan ishlab chiqarish omillaridan biri sifatida foydalanish uchun uni xarid qiladi. Mehnat bozori — ish kuchi oldi-sotdi qilinadigan bozor. Mehnat bozorining ishtirokchilari ishga yollovchilar, ishga yollanuvchilar va ular o‘rtasidagi turli vositachilar hisoblanadi. Turli vositachi firmalar, tashkilotlar va agentliklar mehnat bozorining infratuzilmasini tashkil etadi. Ish kuchi maxsus tovar sifatida uning sohibi tomonidan bozorga taklif etiladi. Ishga yollovchilar mehnat bozoriga talab bilan chiqadi. Ish kuchining oldi-sotdisi bevosita xaridor bilan sotuvchi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki vositachilar ishtirokida yuz berishi mumkin. Bu ishni mehnat birjasi yoki ish topib beruvchi firmalar bajaradi. Ish kuchining oldi-sotdisi mehnat bitimi shaklida rasmiylashtiriladi. Mehnat bozorida ish kuchini sotuvchi bilan uni oluvchi o‘rtasida mehnatning kelishilgan narxi — ish haqidir. ISH HAQI VA MEHNAT MUNOSABATLARI https://doi.org/10.47689/STARS.univer-s i t y - 5 - p p 3 6 8 - 3 7 0 G‘AYBULLAYEV SARVAR O‘KTAM O‘G‘LI stajyor- o‘qituvchi. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universtiteti PO‘LATOVA MASHXURA XUSHNUDBEK QIZI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universtiteti, 1-kurs talabasi STARS International University 371 Mehnatga talab uning narxi bo‘lmish ish haqi miqdoriga nisbatan teskari mutanosiblikda, ya’ni ish haqi oshsa, mehnatga talab qisqaradi, agar u pasaysa, mehnatga talab oshadi. Mehnat bozoridagi mehnat taklifi ish haqiga nisbatan to‘g‘ri mutanosiblikda bo‘ladi. Moddiy muhtojlik sharoitida ko‘p ishlab, ko‘p pul topishga intilish mehnat taklifini oshiradi. Mehnat bozorida mehnatga talab taklifdan oshib ketsa, ish kuchi taqchilligi, mehnat taklifi talabdan ko‘p bo‘lsa, ishsizlik paydo bo‘ladi. Mehnat bozorining turlarga ajralishi uning xarakteri va ko‘lamiga bog‘liq. Mehnat bozori oshkora va yashirin xarakterda faoliyat ko‘rsatishi mumkin. O‘z ko‘lamiga qarab, mehnat bozori mahalliy-hududiy, milliy va jahon bozorlaridan iborat. Globalizatsiya sharoitida moddiy resurslarni mamlakatlararo taqsimlanishiga mos ravishda mehnat resurslari ham taqsimlangani sababli jahon mehnat bozori tez rivojlanadi. Iqtisodiyoti kuchli mamlakatlar milliy mehnat bozorida kelgindilar mehnatiga taklif tez o‘sadi, narxi arzonligidan unga talab ham ortadi. 2000-yilda Yer yuzida o‘zi tug‘ilgan yurtida ishlamaydiganlar soni 80 mln. nafardan ziyod bo‘ldi. Xalqaro mehnat bozori kengayishi rivojlangan mamlakatlarda o‘zga millat diasporasi o‘sishiga olib keladi (masalan, 2002-yil AQShdagi xitoyliklar 15 mln. nafardan ortiq bo‘lgan). Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida mehnatning miqdori va sifatiga qarab mehnatga haq to‘lashning, asosan, vaqtbay va ishbay tizimlari qo‘llaniladi. Vaqtbay ish haqi shaklida xodim oladigan ish haqi miqdori ishlagan vaqt bilan bog‘liq bo‘ladi, ya’ni ish haqi miqdori mehnat unumdorligi va intensivlik darajasiga bog‘liq emas. Ishbay ish haqi xodimning ma’lum vaqt mobaynida tayyorlangan mahsuloti miqdori bilan o‘lchanadi. Ishbay ish haqining ko‘rinishlaridan biri — akkord ish haqi. Bunda jamoa yoki ayrim xodimga ish hajmi oldindan belgilab beriladi, umumiy haq summasi kelishib olinadi. Ish butunlay yakunlanganidan keyin ish haqi oxirigacha to‘lanadi. Ish haqining bunday shaklidan ko‘pincha qurilishda foydalaniladi. Bulardan tashqari aksar mamlakatlarda ish haqidan tashqari mehnatda erishgan yutuqlari uchun mukofotlash ham mavjud. Bular vaqtbay mukofot, ishbay mukofot tizimlari hamda korxonada olingan foyda hisobidan ajratiladigan moddiy rag‘batlantirish fondidan mukofotlash tizimidir, bularmehnatga to‘lanadigan haq darajasini belgilaydi. Ish haqining asosiy vazifasi ishlab chiqarishning bevosita qatnashchisi bo‘lgan xodim hamda uning oila a’zolarining hayot va mehnat faoliyati sharoitlarini ta’minlashidan iborat. Qiymatning mehnat nazariyasi ish kuchini alohida, o‘ziga xos tovar deb hisoblaydi. Shu sababli, bu nazariya ish haqini tovar bo‘lgan ish kuchi qiymatining o‘zgargan shakli, ya’ni uning puldagi ifodasi deb hisoblaydi va uni ish kuchini takror ishlab chiqarishi uchun zarur bo‘lgan tirikchilik vositalari qiymati tarzida ta’riflaydi. Ish haqiga ish kuchi qiymatining puldagi ifodasi sifatida qarash aniq mehnat bozorida ish haqi darajasiga talab va taklif omillarining ta’sirini hisobga olmaydi. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar mehnat bozorida real ish haqining o‘rtacha darajasi yashash uchun zarur tirikchilik vositalari minimumiga qaraganda ancha yuqori darajada turadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ish haqi hajmiga bir qator bozor omillari (tovarlar va xizmatlar bozorida talab va taklif o‘zgarishlari, mehnatga bo‘lgan talab narxining o‘zgaruvchanligi, iste’mol tovarlari va xizmatlar narxi o‘zgarishi va boshqalar) va bozordan tashqari omillar ta’sir ko‘rsatadi, buning natijasida mehnatga haq to‘lashning muayyan darajasi vujudga keladi. «Yangi O‘zbekiston: Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etishda muvaffaqiyatli xalqaro tajriba» 16 dekabr, 2022 yil. 372 Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, ish haqining mazmunini to‘g‘ri tushunib olish uchun eng avvalo yaratilgan milliy mahsulotning taqsimlanish prinsiplari txususida tasavvurga ega bo‘lish lozim. Davlatning ishchi kuchi bozoridagi vositachilik roli ham mehnat munosabatlariga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Jumladan, o‘ziga qisman ishchi o‘rinlarini qidirish va tavsiya qilish hamda ishga joylashtirish bo‘yicha umummiliy dasturni ishlab chiqarish vazifalarini oladi. Ishchilarni o‘qitish va qayta tayyorlashning davlat tizimi, bozorning o‘zgaruvchan talablariga tez moslashishga imkon beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Akramovich N. A. THE PRIORITY OF USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE AGRICULTURAL EDUCATION SYSTEM //Journal of Academic Research and Trends in Educational Sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 10. – С. 185-191. 2.G ‘ Aybullayev Sarvar O.. O‘ZBEKISTONDA ISTE’MOL SAVATCHASI HOZIRGI HOLATINI VA UNI SHAKLLANTIRISH YO‘NALISHLARI //Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С. 119-125. 3.Nizametdinov А., Аhmedova H. Elektron ta‘lim metodologiyasi rivojlantirishning usullari //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 29-31. 4.Nizametdinov A. A. OLIY TA’LIM TIZIMINING AGRAR SOHASIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNI QO ‘ LLASH USTUVORLIGI. INTERNATIONAL CONFERENCES, 1 (6), 58–60. – 2022. 5.Nizametdinov A. A. OLIY TA’LIM TIZIMIDA AGRAR SOHANING USTUVORLIGI UNDA INNOVATSIYALARNING QO ‘ LLANILISHI. INTERNATIONAL CONFERENCES, 1 (6), 96–98. – 2022. 6.Мухтаров Б. А. Имитационная система прогнозирования факторов в лег- кой промышленности //Молодой ученый. – 2017. – №. 40. – С. 122-124. 7.Muxtarov B., Murotjonova M. O ‘ zbekiston Respublikasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub‘yektlarining rivojlanishi //Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar. – 2022. – Т. 1. – №. 1. – С. 581-584. 8.Ogli R. A. R. THE DIFFERENCE BETWEEN THE CONCEPTS OF DATABASE AND DATABASE MANAGEMENT SYSTEM //Archive of Conferences. – 2022. – С. 33-34. 9.Nodira T., Maxfirat T. FORMATION AND DEVELOPMENT OF PRONUNCIATION IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING IN SCHOOL STUDENTS //INTERNATIONAL CONFERENCES ON LEARNING AND TEACHING. – 2022. – Т. 1. – №. 1. 10.Nodira T., Maxfirat T. MODERN METHODS OF TEACHING FOREIGN LANGUAGE PRONUNCIATION TO PRIMARY SCHOOL PUPILS IS BASED ON THE JAPANESE EXPERIENCE //TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – С. 205-208.
Academic Journal
Новый Узбекистан: успешный международный опыт внедрения международных стандартов финансовой отчетности. 1:370-372
Mamlakatimizdagi monopoliyaga qarshi kurashishning raqobat muhitini shakllantirish: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 288 MAMLAKATIMIZDAGI MONOPOLIYAGA QARSHI KURASHISHNING RAQOBAT MUHITINI SHAKLLANTIRISH UMIROVA GULMIRA SHODIBOYEVNA, Jizzax politexnika instituti Iqtisodiyot va menejment kafedrasi assistentiumirovagulmira2@gmail.com Annotatsiya: Ushbu maqolada mamlakatimizdagi monopoliyaga qarshi kurashishning raqobat muhitini shakllantirish yo‘llari, monopol faoliyatni oldini olish hamda O‘zbekiston-da raqobat muhitini shakllantirish jarayonidagi istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: raqobat muhiti, bozor, monopoliya, monopoliyaga qarshi kurashish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik, soliq tizimi. O‘zbekistonda raqobat muhitini shakllantirish va uning istiqboldagi yo‘nalishlari- ni belgilash uchun, eng avvalo, bozorning hozirgi real holatini o‘rganish, uni tahlil qi-lish juda muhim omillardan biri hisoblanadi. Mamlakatimizda raqobat muhiti hozirgi kunda ancha rivojlangan bo‘lib, uning shakllanishi uchun barcha tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlar yaratilgan. Shu bilan birgalikda, ayrim tizimlarda monopollashishni ko‘rishimiz ham mumkin. Monopol faoliyatni oldini olish va qonunbuzarliklarga yo‘l qo‘ymaslik uchun, eng avvalo, qaysi tarmoqlarning monopollashganligini yoki bozorda ustunlik mavqeini egallab turganligini bilishimiz zarur. Shu maqsadda Respublikamizda ko‘pgina xorij davlatlaridan farqli ravishda monopolist korxonalar davlat reestri yuritib kelinmoq-da. Ushbu reestrga tovar bozorida 65 foizdan ortiq ulushga ega bo‘lgan va qonun-chilikda belgilangan ayrim holatlarda monopoliyaga qarshi davlat organi qaroriga muvofiq tovar bozoridagi ulushi 35 foizdan yuqori bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi sub-yektlar kiritib boriladi. Mamlakatimizda raqobat muhiti bugungi kunga kelib qay darajada rivojlangan- ligini ushbu reestrda yuzaga kelayotgan o‘zgarishlar va boshqa bir qator ko‘rsatki-chlar orqali bilib olishimiz mumkin. Raqobatni rivojlantirish hamda kichik va xusu-siy tadbirkorlikni rivojlantirish masalasiga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarning amalga oshirilishi natijasida bu borada juda katta yutuqlarga erishildi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi, monopolist korxonalarga raqobatchi bo‘lgan yangi xo‘jalik yurituvchi subyektlarning tashkil etilishi, ular to- https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp288-290 STARS International University 289 monidan raqobatbardosh tovar (ish, xizmat)lar ishlab chiqarilishi natijasida tovar bozorida o‘z ustunlik mavqeini yo‘qotgan monopolist korxonalar davlat reestri ro‘yxatidan chiqarildi. Ayni vaqtga kelib, respublikada nodavlat mulkning har xil shakllarini rivojlan- tirish uchun barcha zarur huquqiy va iqtisodiy shart – sharoitlar yaratilgan. Res-publika iqtisodiyotning turli tarmoqlarida yaratilayotgan mahsulotning katta qis-mi kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Bu yutuqlar mamlakatimizda olib borilgan iqtisodiyotni erkinlashtirish siyosati hamda hukumatimiz tomonidan aniq chora-tadbirlar tizimi ishlab chiqilganligi-ning samarasidir. Respublikamizda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan tadbirkorlik juda tez sur’atlarda rivojlanib bormoqda. Davlat tomonidan tadbirkorlik subyektlariga so-liq va boshqa imtiyozlarning berilishi hamda ularni qo‘llab-quvvatlovchi turli institut-larning tashkil qilinishi shular jumlasidandir. Jumladan, xo‘jalik yurituvchi subyektlar-ning soliq yukini kamaytirish bo‘yicha bir qancha ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda, O‘zbekistonda aholi va tadbirkorlarning soliq yukini kamaytirish rejalashtirilmoqda. Bu haqda Yangi O‘zbekistonning 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot stra-tegiyasini 2022-yilda amalga oshirish bo‘yicha Yo‘l xaritasida nazarda tutilgan. Loyi-haga ko‘ra, aholi va tadbirkorlik subyektlariga soliq yukini kamaytirish bo‘yicha cho-ra-tadbirlar ishlab chiqildi hamda korxonalarning mol-mulk solig‘i stavkasini 2 foizdan 1,5 foizga kamaytirish belgilandi. Shuningdek, Respublika bo‘yicha qo‘shimcha 200 ta sanoat zonalarini tashkil etish rejalashtirilmoqda. Bunda:  sanoat zonalarining har biriga kamida 15 ta korxonani joylashtirish;  elektr, tabiiy gaz, suv tarmoqlari va yo‘l infratuzilmasi yetkazib berishni to‘liq Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshirish (buning uchun 2022-yilda 1,5 trln. so‘m ajratish). Bularning barchasi kichik va xususiy biznesni izchil rivojlantirish uchun kuchli rag‘batlantiruvchi omillar yaratadi. Respublikada faoliyat yuritayotgan kichik biznes subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot (ish, xizmat)larning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ham yil-dan yilga ortib bormoqda. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning roli va o‘rni tobora mustahkamlanib borayotganining o‘zi iqtisodiyotimizning tarkibida bo‘la-yotgan ijobiy o‘zgarishlardan dalolat beradi. Monopoliyaga qarshi faoliyatning funksional va institutsional jihatlaridan sama- rali foydalanish asosan soliq tizimida olib borilayotgan islohotlar asosiy o‘rinda tu-radi. Soliq tizimi iqtisodiyotning ajralmas bir qismi bo‘lib, mamlakatni ijtimoiy va iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga erishishda muhim mexanizm si-fatida yorqin namoyon bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, soliq mexanizmini takomillashtirish, uni to‘lash intizomiga qattiq rioya qilish, soliq qonunbuzarligiga yo‘l qo‘ymaslik, soliq to‘lovchilar va so-liq organlari xodimlarining ma’naviyatini yuksaltirish korxonalarning monopoliyaga qarshi faoliyatning raqobat muhitini shakllantirishning institutsional jihatlaridan sa-marali foydalanishni ta’minlashda muhim omillardan biridir. Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 290 Foydalanılgan adabıyotlar ro‘yxatı 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022-yildagi PF–60-sonli, 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘Zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 22-yanvardagi – 2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini – Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yilida amalga oshirishga oid Davlat dasturi to‘g‘risidagi PF–5308-sonli Farmoni. – Toshkent, 2018-y. 3. Pardaev M., Xasanov B., Isroilov J., Pulatov M., Eshboev O‘., Xoliqulov A.N. Mo- liyaviy va boshqaruv tahlili. O‘quv-qo‘llanma, T.: CHo‘lpon, 2012, 400 bet. 4. Xoliqulov A.N., Maxmudova D.R. Iqtisodiyotni strategik rivojlantirish sharoiti- da kichik biznesni boshqarishni takomillashtirish. Monografiya. Samarqand, SamD-CHTI nashr-matbaa markazi, 2020-yil – 126 bet. 5. Abdullaev A., Abdullaeva G., & Umirova G. (2022). Soderjanie stresstestirova- niya ekonomicheskoy bezopasnosti bankovskoy sistemi. Inter Conf. 6. stat.uz7. https://mineconomy.uz
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:288-290
Academic Journal
Jurnal Warna : Pendidikan dan Pembelajaran Anak Usia Dini. 6:15-26
Liy ta’lim muassasalari talabalarida muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda rolli (o‘yinli) muloqot: 247 OLIY TA’LIM MUASSASALARI TALABALARIDA MULOQOT KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ROLLI (O‘YINLI) MULOQOT A.A.Xasanov ( SamDU O‘zFinPI) Abstract. This article emphasizes the need to focus on the formation of "communication competence", which involves changing the process of professional development of students of pedagogical universities. It is said that he should strive to improve it throughout his career. Keywords: communication competence, future teacher, approach, intensive teaching, role communication, communication situation, verbal and nonverbal means, authentic materials Respublikamizda xorijiy tillarni o‘rganishga bo‘lgan talab va munosabat yildan-yilga oshib bormoqda. Xorijiy tillarni o‘qitish sifatini oshirish maqsadida bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 8-oktyabrdagi PF-5847-sonli qarori, “O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirish faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 19-maydagi PF-5117-sonli qarorlari fikrimizning yaqqol isbotidir O‘zbekistonning umumjahon ta’lim muhitiga kirishi, mehnat bozorida chet tilining kasbiy ahamiyati pedagogik OTMda chet tilini o‘qitishni, pedagogik OTM talabalarining kasbiy rivojlanishlari jarayonini o‘zgarishini nazarda tutuvchi, «muloqot kompetensiyasi»ni shakllantirishga yo‘nalganligini talab etadi. Bo‘lajak o‘qituvchi mazkur kompetensiyaga ega bo‘lishi va pedagogik OTMda o‘qish vaqtida uni egallashga ongli intilishi hamda butun kasbiy yo‘li davomida uni takomillashtirishga intilishi kerak. Til obyektiv voqyelik to‘g‘risidagi fikrni ifodalash vositasi hisoblanib, uning xususiyatlari va qonuniyatlari boshqa fanlarning predmeti hisoblanadi, ushbu ma’noda til o‘quv fan sifatida “fanlararo” hisoblanadi. Muloqot kompetensiyasini rivojlantirish davomida shaxsiy yo‘naltirilgan, madaniyatshunoslik va kreativ kabi yondashuvlarni amalga oshirish jarayonida ta’lim oluvchining shaxs xususiyatlarini inobatga olish, o‘quv jarayonining muloqot motivasiyasiga katta e’tibor qaratiladi. Chet tilini egallash usullari qatorida rivojlantiruvchi imkoniyatga ega bo‘lgani afzal hisoblanadi: fikr uyg‘otadi, uni ifodalash vositalarini rivojlantiradi, hissiyotlarni, obrazli tasavvurlarni boyitadi, muloqotning umumiy madaniyatini va umuman ijtimoiy xulqni takomillashtiradi. Chet tili bo‘yicha mashg‘ulotlarda intensiv o‘qitish prinsiplarini amalga oshirish – o‘quv materialini va o‘quv jarayonini rolli (o‘yinli) tashkil etish; G.A. Kitaygorodskaya tomonidan ishlab chiqilgan jamoaviy (guruhli) o‘zaro aloqalar pedagogik OTM talabalarida muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib hisoblanadi. Rolli muloqot ijtimoiy rollar bilan bog‘liq muloqot sifatida ifodalanadi, ya’ni ta’lim oluvchilar shunchaki shaxs sifatida emas, balki avvalo ma’lum ijtimoiy rollarning tashuvchilari siftida muloqot qiladilar. Har bir ijtimoiy rol ortida mazkur tilga oid jamiyatning madaniy xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan, jamiyat tomonidan belgilangan nutqiy va nonutqiy xulq me’yorlari mustahkamlanadi. Ta’lim oluvchilarning rollar-maskalarda ifodalangan ijtimoiy rollarni egallashlari, ta’lim oluvchini unga zarur bo‘lgan verbal va 248 noverbal standart strukturalarning me’yoriy bog‘liq majmui bilan rolni ijro etishi kerak bo‘lgan vaziyatga “tushirish”ga imkon beradi, bu ularni qo‘llashning mustahkam malakasini shakllantirishga ko‘maklashadi. Ammo barcha rollar ijtimoiy va shaxslararo bo‘lganligi sababli, ijro etiluvchi va haqiqiy rollar, lingvo-ijtimoiy-madaniy jihatdan nutqiy va nonutqiy xulqning me’yorlari va stereotiplari bilan bog‘liq, muloqot kompetensiyani rivojlantirish uchun ikki vazifani hal etish zarurati yuzaga keladi: 1) taklif etilgan rollarning maqsadi va ijro etish foydasini tushuntirish (o‘qitishdan avval maqsadga muvofiq); 2) o‘qituvchi tomonidan verbal va noverbal muloqot vositalari, modellari va xulq stereotiplari majmuini xorijiy va o‘z madaniy sosiumlarida aniq ifodalash va tabaqalashtirish. Muloqot kompetensiyasini rivojlantirish ijtimoiy-psixologik me’yorni, xulq ssenariylari va modellarini qo‘llash adaptiv ko‘nikmalarini rivojlantirish va tili o‘rganilayotgan jamiyatda ma’lum ijtimoiy yoki shaxslararo rolga xos bo‘lgan mazkur me’yorlarni stereotiplashtirishga imkon beruvchi shaxsiy-rolli o‘zaro aloqalarning muayyan sharoitlarini tashkil etishni nazarda tutadi. Muloqot vaziyatining barcha asosiy komponentlarini hisobga olishga katta e’tibor qaratish lozim bo‘lib, ularga quyidagilar taalluqli: muloqotchilar va ularning ijtimoiy rollari, ular orasidagi munosabatlar, muloqot maqsadi, mazmuni, vositalari, joyi, vaqti va kanallari. Ammo muloqot kompetensiyasining rivojlanishi nazarda tutilganida mazkur komponentlarni hisobga olishgina yetarli emas. Bu holatda o‘quv faoliyatini tashkil etishning asosiy birligi sifatida ta’lim oluvchilarga taklif etiladigan vaziyat didaktik vazifani hal etishi kerak, ya’ni vaziyatga mos nafaqat leksik-grammatik vositalarni, balki xulqning ma’lum stereotiplari va ssenariylarini ham kirituvchi me’yoriy nutqiy va nonutqiy xulqni ta’minlashi kerak. Modellashtirilgan vaziyatlar ta’lim oluvchilarga aniq bilimlarni berishi va verbal xulq qat’iy tartibga solinadigan va inson nimani amalga oshirishi mumkinligi va bunda nimani gapirishi mumkinligini to‘liq belgilab beradigan, standart nutqiy vaziyatlarda lingvo-ijtimoiy-madaniy me’yorlardan foydalanish malakalarini hosil qilishi mumkin. Shuningdek verbal vaziyatlarda nutq va xulq shakllarini tanlash ham muhim bo‘lib, ular nutq shakli mazmun bilan yaqin bog‘lanmagan bo‘ladi. Bunday vaziyatda suhbatdoshlarning ijtimoiy-shaxsiy o‘zaro munosabatlari, ularning umumta’limiy darajalari, muloqotchlar tomonidan qo‘llaniladigan suhbatning ohangi, noverbal vositalar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Mazkur tavsiflar ko‘pincha o‘zgarishi mumkinligi sababli, nutq shakli ham o‘zgarishi mumkin, ammo mazmun o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Guruhli o‘zaro aloqaning batafsil tahliliga berilmay, muloqot kompetensiyasining rivojlanishi nuqtai nazaridan ahamiyatli bo‘lgan ayrim jihatlarga to‘xtalib o‘tamiz: a) o‘quvchilar bir-birlari bilan faol muloqot qiladilar; b) ular o‘rtasida yaxshi o‘zaro munosabatlar yuzaga keladi; c) har kimning muvaffaqiyatining sharti boshqalarning muvaffaqiyati hisoblanadi. Talabalarga xos bo‘lgan nutqiy va nonutqiy xulq me’yorlari bilan tabiiyga yaqin vaziyatlarda muloqot qilib, o‘zaro aloqaga kirishadilar. Bunda ular nafaqat o‘zlarining bevosita suhbatdoshlariga, balki boshqa insonlarga ta’sir ko‘rsatuvchi fikrlarni inobatga olishlari zarur. Bu muloqotni o‘rgatishda muloqot xulqining refleksivligi jihatini kuchaytirishga olib keladi. O‘qish davomida talabalarning faol o‘zaro aloqalar ularning har birida o‘zini, o‘zining yangi nutqiy va nonutqiy xulqini yanada aniq idrok etish hamda muloqot bo‘yicha o‘z sheriklarini baholash ehtiyojini tug‘diradi. Shu tariqa, muloqot jarayonida insonning o‘z-o‘ziga, muloqotda o‘z xulqiga ekstrapolyasiyasi sodir bo‘ladi. 249 G.A.Kitaygorodskaya ta’kidlaganidek, intensiv o‘qitishda axborot almashish va o‘zaro boyitish jarayonida o‘quvchilarning doimiy faol jalb etilganliklarini ta’minlashi kerak bo‘lgan, o‘quv o‘zaro aloqalari turlari to‘g‘risidagi masala alohida ahamiyatga egadir. Buning uchun quyidagilar qo‘llaniladi: 1) juftlikda ishlash; 2) uchlikda ishlash; 3) kichik guruhda; 4) ikki jamoada; 5) o‘quvchi – guruh; 6) o‘qituvchi – guruh; 7) o‘qituvchi – kichik guruh tartibida ishlash va h.k. Muloqot kompetensiyasining rivojlanishi o‘qituvchi tomonidan tashkil etiladigan, ta’lim oluvchilarning haqiqiy muloqot faoliyatlarini modellashtiruvchi vaziyatlar orqali mumkin bo‘lganligi sababli, autentik materiallar (matnlar yoki videofonogrammalar), muammoli topshiriqlardan foydalanish, mazkur jarayonda samarali va mahsuldor hisoblanadi. Shu tariqa, o‘qitish jarayonida ta’lim oluvchini rolli xulqning ma’lum sifatlarini buyurib, o‘qituvchi unga yangi madaniyatga jalb etish, uni tushunish va haqiqiy muloqotni imitasiyalovchi jarayonda muloqot instrumenti sifatida qabul qilish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abdullayeva B.S. Fanlararo aloqadorlikning metodologik-didaktik asoslari (Ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishlardagi akademik litseylarda matematika o‘qitish misolida). Ped.fan.dokt…diss. avtoref. 2. Abdurakhmanova F.M. Psychosemantic features of translation into english in the scientific literature // Theoretical & applied science Учредители : Теоретическая и прикладная наука . – 2022. – №. 2. – С . 52-55. 3. Ashurov A.A. Kommunikativ kompetensiya tushunchasi va uning mazmun mohiyati. Scientific-methodological electronic journal “Foreign Languages in Uzbekistan”, 2020, No 1(30), 76–83. 4. Китайгородская, Г.А. Активизация учебной деятельности / Г.А. Ки - тайгородская. – М.: Изд - во Моск. гос. ун - та, 1982. – Вып. 11. – 173 с. 5. Китайгородская, Г.А. Методика интенсивного обучения иностранным языкам / Г.А. Китайгородская. – М.: Высш. шк. , 1988. – 342 с. 6. Ковальчук, М.А. Личность и ролевое общение в интенсивном обучении иностранным языкам / М.А. Ковальчук; Под ред. Г.А. Китайгородской. - М., 1990. - С. 19-27. 7. Коршунов, Н.Л. О природе закономерностей педагогической деятельности / Н.Л. Коршунов // Педагогика. – 1993. – № 5. – С. 58-61. 8. Ашуров, Шахобиддин саидович. "к проблеме типологии субстанциальных синтаксем (на примере английского и узбекского языков)." ученый xxi века 2 -5 (2016).
Academic Journal
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar: xorijiy tajribalar, istiqbolli izlanishlar va tillarni o‘qitishning innovatsion usullari. :247-249
Бадиий матннинг лингвистик ва шеърий таҳлилининг назарий жиҳатлари: 67 KÓRKEM TEKSTTI LINGVOPOETIKALÍQ ANALIZLEWDIŃ TEORIYALÍQ TIYKARLARÍ Jolımbetova Sh. Ájiniyaz atındaǵı NMPI tayanısh doktorantı (PhD) Nókis, Ózbekstan jolımbetovashiyrin@gmail.com tel: +998996702400 Búgingi kúnde dúnya til biliminde ХХ ásirdiń ekinshi yarımınan baslap kórkem tekstti lingvopoetikalıq jaqtan analizlew áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp tabıladı. ХХ ásir jańa texnologiyalar hám informaciyalar ásirine aylanǵan bir waqıtta til bilimi hám ádebiyat salasında da kóplegen jańalıqlardı keltirdi. Onıń stilistika hám ádebiyattanıw tarawları menen ortaq tárepleri tereń úyrenilmekte. Tildi úyreniwde jańa baǵdarı etnolingvistika, parolingvistika, lingvokulturologiya hám basqada tildiń tarawların úyreniw keń rawajlandı. Eń áyyemgi dáwirlerden berli poetika termini ádebiyattanıwǵa qansheli baylanıslı bolsa, til bilimine de sonsheli baylanıslı. Onıń stilistika hám ádebiyattanıw tarawları menen de tereń úyrenilmekte. Lingvopoetika til bilimi kórkem áádebiyatqa júdá jaqın baylanıslı. Áweli stilistika menen júdá tıǵız qarım-qatnasın kórsetiwge boladı.Sonı atap ótiw kerek, lingvopoetika menen stilistikanıń qarım –qatnası jónindegi másele kóplegen jaǵdaylarda, olardıń hár birin úyreniw salasın yamasa stilistikalıq ( tiykarınan lingvostilistikalıq) dep esaplaw stilistikanıń oǵada keńeyiwi onıń predmetin túrlishe aytıw hám funkciyasın kóp tárepleme belgilew aytılǵanlıǵın esapqa alǵan halda. Haqıyqattan da lingvopoetika hám stilistika birdey izertlew obiektine iye ekewide shıǵarma tilin úyrenedi. Biraq olardı birdey zat dep esaplaw nadurıs, olardıń arasındaǵı parıq izertlew sheńberi shegi jańa izertlew maqsetinen kelip shıǵadı. Stilistika jazıwshı tili hám tekstin milliy hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı til menen salıstırıp analiz qılıw múmkin. Al, basqa tárepten lingvistika bolsa kórkem teksttiń tilin, tildiń ózgeshe formasına qarap estetikalıq jónelisi jańa kórkem mazmunǵa qarata hártli belgilew máselesi pragmatikalıq kózqarastan túsindirildi. Analiz lingvopoetikalıq Bizge málim, poetika ataması dáslep Aristoteldiń «Poetika» shıǵarmasında qollanǵan. Lingvopoetika-til biliminiń poetikalıq tildi izertleytuǵın tarawı bolıp tabıladı. Lingvopoetika házirgi waqıtta til biliminiń bir pútinligin tiklewi múmkin bolǵan jańa taraw dep tán alınıp atırǵan eken, onda onıń maqseti, wazıypaların, basqa ilimler menen baylanısın anıqlaw zárúr. Lingvopoetikalıq izertlewdıń tiykarǵı maqseti-kórkem shıǵarmanıń estetikalıq bahasın hám tásirsheńlik kúshin belgilep beriwden ibarat. Dúnya til biliminde kórkem shıǵarmalardı lingvopoetikalıq jaqtan úyreniw tek til bilimi ushın emes, al oǵan jaqın bolǵan tarawlar ushın da úlken material beriwi óziniń tastıyıqlawın tapqan. Bul tarawda ilimiy izertlew jumısların kóbeytiw keyingi waqıtları til bilimi iliminiń eń áhmiyetli wazıypalarınan esaplanadı. Jáhán til biliminde usı kúnge shekem kórkem tekst tilin úyreniw boyınsha kóplegen ilimiy monografiyalar, dissertaciyalar jazılmaqta. A.A Poetbnaya, A, Peshkovskiy, I.V.Sherba, V.M. Jirmunskiy, V.V. Vinogradov sıyaqlı ilimpazlar kórkem tekst ústinde analiz isledi. Al, házirgi waqıtta rus ilimpazlarımız A.A. Lipgart, G.I. Klimovskayalardıń miynetlerin aytıp ótsek boladı. Olardıń pikirine qaraǵanda, «kórkem tekst forması hám dúzilisi ortasındaǵı buzılmaytuǵın birlik awızeki ádebiyattıń mazmunın úyreniwge estetikalıq tásir jasaydı». Kórkem shıǵarma tili júdá quramalı hám ózgeshe qubılıs. Eń dáslep teoriyalıq jaqtan rus ilimpazı Akademik V.V. Vinogradov «Проблемы русской стилистика» degen fundamental miynetinde poetika haqqında ádebiy kórkem shıǵarma strukturasın úyreniwde lingvopoetikalıq, estetika-stilistikalıq, ádebiyattanıw qatnaslar poetika sheńberinde birlesip ketetuǵının kórsetip ótedi [ Виноградов, 1: 1981]. Sońǵı jıllarda kórkem shıǵarmalardı lingvistikalıq analiz qılıw kórkem ádebiyatqa baylanıslı kózqarastan keń kórilip izertlenbekte. Lingvostilistika hám lingvopoetikalıq kózqarastan orıs hám jergilikli ilimpazlar tárepinen keń izertlenip atır. Rus til biliminde tekst (текст) túsinigi ótken ásirdiń 40-jıllarında payda bolǵan. Al, ótken ásirdiń 60-jıllarınıń ekinshi yarımınan baslap «tekst lingvistikası» degen jónelis payda bola basladı. Tildi úyreniwde ilimpazlarımız tildıń filosofiyalıq túsinigi hám estetikalıq tábiyatına úlken itibar qaratqan. Házirgi dáwirde rus filologiyasında lingvopoetikanıń teoriyalıq máseleleri menen shuǵıllanıp kiyatırǵan alımlardan biri A.A. Lipgarttıń «Основы лингвопоэтики» atlı miynetinde tómendegishe pikir bildiredi. «Бесусловно, не все, но очень многие художественные тексты содержать в себе нечто, обнаруживаемое лищь при рассмотрении их как совокупности отдельных элементов, что заставляет говорить о необходимости разработки особых исследовательских приемов, которые позволили бы уменьшить степень субъективности при проведении лингвопоэтического анализа развернутого произведения речи [Липгарт, 2: 2021]. Ataqlı rus alımı V.Ya. Zadornov lingvopoetikaǵa tómendegishe táriyp berip, «цель лингвопоэтического анализа заключается в том, чтобы определить, как та или иная единица языка (слово, словосочитание,синтаксическая конструкция) включатся автором в процесс словесно-хужожественного творчества, каким образом то или иное своебразное сочитание языковых 68 средств приводит к созданию данного эстетического эффекта» [Задорнов, 3: 2000]. «Filologiyanıń arnawlı bólimi, lingvopoetikanıń predmeti shıǵarmalarda qollanatuǵın lingvistikalıq metodlar kompleksi bolıp,onıń járdeminde jazıwshı kórkem ediyanı, estetikalıq tásirde ámelge asırıwǵa erisedi» [3; 59]. V.V. Jirmunskiydiń poetika hám lingvistika arasındaǵı tıǵız baylanıs bar ekenligi haqqında pikiri ayrıqsha. «Poeziyanıń materialı sóz bolatuǵın bolsa, poetikanıń sistemalı strukturasınıń tiykarına lingvistika beretuǵın til faktleriniń klassifikaciyası. Til haqqındaǵı ilimniń hár bólimine teoriyalıq poetikanıń arnawlı bólimi sáykes keliwi kerek» [Жирмунский, 4: 1977]. Bunda ol poetikalıq fonetika, poetiklıaq morfologiya, poetikalıq sintaksisti názerde tutadı. Jazıwshı kórkem obroz jasaw ushın solarǵa sáykes til quralların qollanadı, kórkem shıǵarmanıń mazmunı obrozlardı jaratıwda usı poetikalıq qurallar arqalı kórinedi. D.N. Shmelevtiń kórsetiwinshe, kórkem shıǵarmada tek ne aytılǵanı emes, al ol haqqında qalay aytılǵanı úlken áhmiyetke iye [Шмелев, 5: 1964]. Ataqlı rus jazıwshısı Roman Osipovich Yakobsonıń «Лингвистика и поэтика» miynetinde poetikanı lingvistikanıń bir bólimi sıpatında qaraydı [Якобсон, 6: 1975]. A.A. Potebnayanıń «Теоретическая поэтика» shıǵarmasında poetikanı til haqqındaǵı ulıwma pán-lingvistika menen jaqınlastırıwdan ibarat metodı dep qaraydı. [Потебня, 7: 1990]. Sońǵı jıllarda ózbek ilimpazlarınıń kórkem tekst tiliniń lingvopoetikalıq ózgesheliklerine baylanıslı izertlewleri dıqqatqa ılayıq. Atap aytqanda, kórkem tekst máselelerine onıń lingvopoetikası máselelerine arnalǵan bir neshe dissertatcyalar qorǵaw etildi, monografiyalar jazıldı. I. Xatkerev, S. Karimov, M. Yoqubbekova, M. Joldasevlardıń doktorlıq dissertatciyaları 1, M. Joldasev, G. Muhammadjonova, D. Shodieva, Sh. Aydarov, D. Jamolidinova, F. Ibragimovalardıń kandidatlik dissertatciyaları M.Muhiddinov, S. Karimov hám de B. Joldasev, Z. Shodievlardıń monografiyaların aytsaq boladı. Ózbek tilshileri X.Danyarov,S. Mirzaevlar tárepinen «Tildegi ósiw-ózgerislerdi úyreniwdi óz aldına wazıypa qılıp qoyatuǵın aspekt, til baylıqlarınan paydalanıw, jazıwshı sheberligi, stili haqqında juwmaq shıǵarıwshı aspekt stilistikalıq aspekt» [Дониѐров, Мирзаев, 8: 1988]. Tilshi M.Yóldashev óziniń «Badiy matn va uning lingvopoetik tahlil asoslari» dep atalǵan oqıw qollanbasında da lingvopoetikanıń analizleniwine kóbirek toqtap ótedi [Yóldashev, 9: 2008]. I.Mirzaevtiń pikirine qaraǵanda «лингвопоэтика бугунги кунда филолгиянинг яҳлитлигини тиклаши мумкин бӱлган соҳа деб эътироф этилаѐтган экан, унинг мақсад ҳамда вазифаларини, тадқиқоқот объектини, бошқа тармоқ фанлари билан муносабатини аниқлаб олиш ва бу йӱналишдаги ишларни жадаллаштириш керак…Бу сохада тадқиқотларни кӱпайтириш ва кучайтириш зарурияти кейинги йилларда филология илмининг энг долзарб вазифаларидан саналмоқда» [Мирзаев, 10: 2002]. Lingvopoetikanıń ilimler menen baylanıslı bolıwı, izertlew obiekti menen predmetiniń ózgesheligi, tábiyatı, onıń tiykarǵı búgingi kúnde kórkem tekst tilin úyreniwde kóbirek leksikalıq birliklerdiń stilistikasına itibar qılınǵanı kózge taslanadı. Máselen: tilshi L.Abdullaeva óziniń monografiyasında ózbek kórkem ádebiyatı tiliniń leksikalıq stilistikalıq ilim tarawı sıpatında ornın anıqlaw ushın onıń izertlew obiekti menen predmetin anıqlaw, negizgi túsiniklerin, mashqalaların, maqseti hám wazıypaların kórsetiw zárúr [Абдуллаева, 11: 1979]. Lingvopoetika-til bilimi hám ádebiyattanıw menen júdá tıǵız baylanısqa iye. Lingvopoetikanıń izertlew obiekti hám predmetiniń quramalı tábiyatqa baylanıslı bolıwı, kompotenciyasına kiretuǵın máseleleriniń kóp qırlılıǵı aldına qoyǵan maqseti menen wazıypalarınıń baǵdarı onıń lingvistika ilimi menen tıǵız baylanıslı bolıwın talap etedi. Sonday-aq, lingvopoetika, stilistika, tekst lingvistikası, ádebiyat teoriyası menen de baylanıslı. Lingvopoetikanıń tiykarǵı obiekti (poetikalıq til) hám predmeti (kórkem tekst) bolıp tabıladı. Ózbek tilshisi B. Sarimsaqov kórkem til mashqalaların úyreniwde tilshi hám ádebiyatshı ilimpazlardıń birgelikte izertlewler alıp barǵan. «Тилшуносми ѐки адабиѐтшуносми, лингвопоэтикада, бадиийлик (оброзлилик) масалаларида бирлашиб кетишлари лозим, шундагина улар ҳақиқий филологга айланадилар. Бадиийлик муоммолари эса соф филологик муоммолардир». «Tilshi me ya ádebiyatshı ma, lingvopoetikada, kórkemlilik, obrozlılıq máslelerde birlesip ketiwleri zárúr, kórkemlilik mashqalaları filologiyalıq mashqala esaplanadı» dep jazadı [Саримсоқов, 11: 2004]. S.Umirova jáhán hám ózbek til biliminde lingvistikаlıq izertlewler aparıw usılları-metodları boyınsha sintez etip tómendegi juwmaqqa keledi. «Tilshunoslik, adabiyotshunoslik, poetika va estetika fanlari uchun ǵoyat muhim nazariy xulosalar berishga xizmat qiladigan badiiy matning lingvistik tahlili kommunakativ-estetik vazifani bajaradigan individual til tizimini tadqiq etishga yónaltirilgan lingvostilistik tajriba, semantik-stilistik, qiyosiy-stilistik, statistik-stilistik tahlil, kognitiv tahlil, badiiy usul lingvopoetikasi, lingvopoetik qiyoslash, lingvopoetik stratifikatsiya singari óz tahlil metodlari» Sonlıqtan, lingvistikalıq poetikanı úyreniwde sociyallıq hádiyse bolǵan tildiń ózi emes, til jáne onıń ózgeshe funkciyallıq qollanıwı tuwralı belgili bir estetikalıq kózqaras negizinde kelip shıqqan túsinik dep esaplawǵa boladı. Til kórkem ádebiyattıń ózine tán ózgeshelik belgilerin sáwlelendirip, izertlenip úyreniwde de quramalılıqtı payda 69 etedi. Sol sebepli sóz ónerin izertlew –úyreniw lingvistikalıq aspektinde bolıwı zárúr. Kórkem ádebiyattı lingvistikalıq izertlew kórkem shıǵarmanıń ózine emes, al tilin izertlep úyreniw kerek. Kórkem tekst tilin úyreniw boyınsha kóplegen izertlewler nátiyjesinde lingvistikalıq izertlewdiı tiykarǵı maqseti shıǵarmanıń estetikalıq qımbatın hám tásirlik kúshin belgilep beriw bolıp tabıladı. Qaraqalpaq til biliminde kórkem tekst tilin lingvopoetikalıq izertlew máselesine ayrıqsha itibar berilmekte [Әбдиназимов, 13: 2020]. Qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyat tilin izertlewge baǵıshlanǵan izertlewlerde eki baǵdar kórinedi. Izertlewlerdiń bir baǵdarında belgili bir dáwir tiliniń tarıyxın izertlew maqsetinde kórkem tekstlerden faktlik sıpatında paydalanılsa, ekinshi baǵdarda belgili bir dáwirde jasaǵan shayır hám jazıwshılardıń tili hám stilin izertlewde jumıslar islenedi. Qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyattıń tilin lingvistikalıq aspektte izertlew ilimiy-teoriyalıq miynetler sanawlı. Solardan Sh. Ábdinazimov, A. Abdiev, G. Qarlıbaevalar kórkem shıǵarmalar tili boyınsha arnawlı miynetleri bar. Juwmaqlap aytqanda, kórkem tekstti úyreniwdiń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri lingvistikalıq jaqtan izertlew kórkem shıǵarmanıń ózin emes, al tilin izertlep-úyreniw ekenligin eske alıw kerek. Óytkeni, kórkem ádebiyattıń ózi lingvistikanıń obiekti emes. Búgingi kúnde qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyattıń tilin lingvopoetikalıq aspektte izertlew baǵdarındaǵı ilmiy-teoriyalıq miynetler sanawlı. ÁDEBIYATLAR: 1. В. В. Виноградов «Проблемы русской стилистики». Москва.1981 2. А. А. Липгарт «Основы лингвопоэтика». Москва. Наука 2021. 3. B.И.Задорнов «Теория и методы лингвопоэтики» афтореферат Москва. 2000 4. В.М. Жирмунский . «Теория литературы. Поэтика. Стилистика». Л: Наука, 1977 5.Д. Н. Шмелев . «Слово и образ». -Москва.Наука, 1964. 6. Р.О.Якобсон «Лингвистика и поэтика» Москва. 1975 7. А.А. Потебня «Теоретическая поэтика» Москва. 1990 8. Х. Дониѐров С.Мирзаев «Адабий тил ва бадиий стиль» Тошкент.1988 9. M.Yóldashev. «Badiiy matn lingvopoetikasi» Fan nashriyoti: Tошкент.2008 10. И. Мирзаев Лингвистик поэтика ва унинг филологик таҳлилидаги урни Т. 2002 11. Л. Абдуллаева «Лексическая стилистика узбекской художественной литературы». Тошкент: Фан,1979 12. Б.Саримсоқов «Бадийлик асослари ва мезонлари». Тошкент.2004 13. Ш.Әбдиназимов «Лингвопоэтика» Yoshlar nashriyot uyi,Т.2020 VERBAL PROPERTIES OF THE PARTICIPLE, REVEALED AT THE MORPHOLOGICAL LEVEL Rasulova Sh. Master student, TerSU, Termez, Uzbekistan Abstract: This article is devoted to the study of the participle in the process of its speech functioning requires an appeal to the basic concepts of the functional approach. Modern linguistics pays special attention to the study of linguistic facts and structures in the conditions of their functioning. There is a separate direction in linguistics - functional. The study of the structure of natural languages based on the functional principle is defined as a functional approach, functional linguistics, functional grammar. The basis of the functional approach is the study of the functional specificity of linguistic units. One of the tasks of functional linguistics is to explain the language form through its function. The key concept of functional linguistics - "function" - is interpreted ambiguously in the literature. Most researchers understand the function of language units as their role, purpose, and purpose of use. Key words: participle, functioning, literature, linguistic , grammar, key concept. The analysis of linguistic literature, according to the subtle observation of V.G.Gak, reveals a multiplicity of interpretations of the concept of "functional". The term "functional" is defined, for example, as actualized (speech), frequency-quantitative. Among the key provisions of functional grammar that form the basis of our research are the following. According to A.V. Bondarko, "the concept of "functioning of language units" includes the interaction of the system and the environment." The analysis of the functioning of grammatical forms involves the study of lexical, syntactic, contextual and other conditions of their use. The functional potential inherent in a certain means determines the choice of language means in the process of speech. The analysis of the main syntactic functions of the English participle shows that the participle is able to exhibit both verbal and adjectival properties.
Academic Journal
Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :68-70
Boshlang‘ich sinfda ot so‘z turkumini o‘rganishda interfaol metodlardan foydalanish: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 62 Annotаtsiya : Bugungi kunda darslarga qo‘yilgan talablardan kelib chiqqan holdadarslarni ilg‘or pedagogik va axborot kommunikatsiya texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etish, shuningdek, o‘quvchilarni fikrlashga undaydigan savol, test topshiriqlardan ham o‘rinli foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu esa o‘quvchilarning matnni o‘qish va tushunish darajasini oshiradi, o‘quv materialini o‘zlashtirishga yordam beradi hamdasifatini oshiradi. Tayanch so‘zlar: interfaol, metod, o‘qish, organayzerlar, ilg‘or pedagogik tex- nologiyalar. O‘quvchilarnihar tomonlama barkamol inson bo‘lib shakllantirishda o‘quv-tarbi- ya jarayoni sifatinioshirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev o‘zining “Erkin va farovon, demokratik O‘zbeki- ston davlatini birgalikda barpo etamiz” asarida alohida ta’kidlanganidek: “ Yosh- larimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”. Ta’lim sifati va samaradorligi ta’lim mazmunining asosiy maqsad va vazifalarga mosligi, ilmiy jihatdan asoslanganligi, izchilligi, hayot bilanbog‘liqligi, shuningdek, ta’limmazmuniga mos axborot va ilg‘or pedagogiktexnologiyalar majmuasi tanla- nishi bilan ta’minlanadi. Bugungi kun talabidan kelib chiqqan holda dars rejasi(loyihasi)ni interfaol metod- lar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida aniq va mukammal ishlab chiqish ta’lim jarayonini samarali tashkil etish va o‘quvchilarning o‘quv materialini o‘zlashtirish sifatini oshirishning muhim omilidir. O‘qitish metodlari o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muayyan maqsadlarga er- ishish yo‘lidagi faoliyatidan tarkib topgan bo‘lib, kimga nimani qanday o‘rgatish zarurligi haqidagi masalalarni ochib berishga xizmat qiladi. Shuning uchun o‘qu-vchilarning bilish faoliyatlarini faollashtirish va ularning mustaqil, ijodiy fikrlashlari uchun qo‘llaniladigan metod va usullarni mos ravishda tanlash kelgusida kadrlar SATTOROVA X.J, Nizomiynomidagi TDPU dotsenti BOSHLANG‘ICH SINFDA OT SO‘Z TURKUMINI O‘RGANISHDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp 62-65 STARS International University 63 tayyorlashda o‘z samarasini beradi. Interfaol metod – ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasidagi faol- likni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Interfaol metodlarni qo‘llash dars samara-dorligini oshirishga yordam beradi. “Interfaol” tushunchasi ingliz tilida “interact” (rus tilida “interaktiv”) tarzida if- odalanib, lug‘aviy nuqtayi nazardan “inter” – o‘zaro, “act” – harakat qilmoq kabi ma’nolarni anglatadi. Interfaol ta’limning asosiy mezonlari norasmiy bahs-munozaralar o‘tkazish, o‘quv materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati, ma’ruzalar soni kamligi, lekin seminarlar soni ko‘pligi, o‘quvchilar tashabbus ko‘rsatishlariga imkoniyat yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi bo‘lib ishlash uchun topshiriqlar berish, yoz-ma ishlar bajarish va boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular ta’lim-tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Hozirgi kunda eng ommaviy interfaol ta’lim metodlari quyidagilar sanaladi: “Keys-stadi” (yoki “O‘quv keyslari”), “Blits-so‘rov”, “Modellashtirish”, “Ijodiy ish”, “Muammoli ta’lim” va boshqalar. Interfaol ta’lim strategiyalari: “Aqliy hujum”, “Bumerang”, “Galereya”, “Zig-zag”, “Zinama-zina”, “Muzyorar”, “Rotatsiya”, “Yumaloqlangan qor” va boshqalar. In-terfaol ta’lim metodlari tarkibidan interfaol ta’lim strategiyalarini ajratishda guruh ishini tashkil qilishga yondashuv, ma’lum ma’noda, strategik yondashuvga qiyo-slanishiga asoslaniladi. Aslida, bu strategiyalar ham ko‘p jihatdan interfaol ta’lim metodlariga tegishli bo‘lib, ularning orasida boshqa farqlar yo‘q. Interfaol grafik organayzerlar: “Baliq skeleti”, “BBB”, “Konseptual jadval”, “Venn diagrammasi”, “T-jadval”, “Insert”, “Klaster”, “Nima uchun?”, “Qanday?” va boshqa-lar. Interfaol grafik organayzerlarni ajratishda mashg‘ulotlardagi asosiy fikrlar turli grafik shakllarning yozma ko‘rinishda ifodalanishiga asoslanadi. Aslida, bu grafik organayzerlar bilan ishlash ham ko‘p jihatdan interfaol ta’lim metodlariga tegishli bo‘lib, ularning orasida boshqa farqlar yo‘q. Interfaol ta’lim metodlari, ko‘pincha, turli shakllardagi o‘quv mashg‘ulotlari tex- nologiyalari bilan bir vaqtda qo‘llanilmoqda. Bu metodlarni qo‘llash mashg‘ulot ishtirokchilarining faolliklarini oshirib, ta’lim samaradorligini yaxshilashga xizmat qiladi. Interfaol metoddan foydalanish o‘quvchilarda hozirjavoblik hissini rivojlantirish, bahs-munozara, erkin fikrlashga asoslangan tafakkur tarzini shakllantirish,dars ja-rayonida mustaqil fikrini bildira olish qobiliyatini yuzaga chiqarish, ijodkorlik qobili-yatining shakllanishiga zamin yaratib boradi. Hozirgi kunda ta’lim jarayonida interfaol uslublar (innovatsion pedagogik va axborot texnologiyalari)dan foydalanib, ta’limning samaradorligini ko‘tarishga bo‘lgan qiziqish, e’tibor kundan kunga kuchayib bormoqda. Zamonaviy texnologi-yalar qo‘llanilgan mashg’ulotlar o‘quvchilar egallayotgan bilimlarni o‘zlari qidirib topishlariga, mustaqil o‘rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o‘zlari kelt-irib chiqarishlariga qaratilgan. O‘qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning rivo-jlanishi, shakllanishi, bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan bir qatorda, boshqaruvchilik, yo‘naltiruvchilik vazifasini bajaradi. Hozirgi davrda sodir bo‘layotgan innovatsion jarayonlarda ta’lim tizimi oldidagi muammolarni hal etish uchun yangi axborotni o‘zlashtirish va o‘zlashtirgan bilimla- Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 64 rini o‘zlari tomonidan baholashga qodir, zarur qarorlar qabul qiluvchi, mustaqil va erkin fikrlaydigan shaxslar kerak. VENN DIAGRAMMASI - 2 va 3 jihatlarni hamda umumiy tomonlarini solishtirish , taqqoslash yoki qarama-qarshi qo‘yish uchun qo‘llaniladi. Tizimli fikrlash, solishti-rish, taqqoslash, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, Ot, sifat so‘z turkumi Venn diagrammasida tasvirlanadi. Sifat so‘z turkumi So‘z turkumi Ot so‘z turkumi “Nima uchun” texnikasi - muammoning dastlabki sabablarini aniqlash bo‘yicha fikrlar zanjiri. Tizimli, ijodiy, tahliliy fikrlashni rivojlantiradi va faollashtiradi. O‘qituv-chi tinglovchilarni “Nima uchun” sxemasini tuzish qoidasi bilan tanishtiradi. Alohi-da kichik guruhlarda muammoni ifodalaydilar. “Nima uchun” so‘rovini beradilar va chizadilar, shu savolga javob yozadilar. Bu jarayon muammoning dastlabki sababi aniqlanmaguncha davom etadi va javoblar guruhlarda umumlashtiriladi. “Nima uchun” grafikli organayzeri chizmasini tuzish qoidalari:1. Aylana, to‘g‘ri to‘rtburchak yoki boshqa turdagi shakllardan foydalanishni o‘zin- giz tanlaysiz. 2. Chizmaning ko‘rinishini – mulohazalar zanjirini to‘g‘ri chiziqlimi, to‘g‘ri chiziqli emasligini o‘zingiz tanlaysiz. 3.Yo‘nalish ko‘rsatkichlari sizning qidiruvlaringizni, dastlabki holatdan izlanishga- cha bo‘lgan yo‘nalishingizni belgilaydi. Misol: «Nima uchun?» metodi orqali o‘quvchilarning o‘zlashtirilgan bilimlari mustahka- mlanadi. Bunda “nima uchun?” savoli orqali voqea-hodisalar ketma-ketlikda bayon qilinadi. Oxirgi «nima uchun?»savolida voqeaning yechimi topiladi. “Sinkveyn” metodi “O‘qituvchi” bilimli, dono o‘qitadi , yozadi O‘qituvchi darsda faol qatnashgan o‘quvchilarni baholadi. muallim STARS International University 65 “Klaster” metodi Ushbu metodlarni mashg‘ulot jarayonida yoki bosqichida yakka, kichik guruh va jamoa shaklida tashkil etish mumkin. «Interfaol ta’limning eng muhim tarkibiy elementi bo‘lgan interfaol metodlar o‘z mohiyatiga ko‘ra ta’lim maqsadlarini amalga oshirishda ma’lum darajada samara-dorlikka erishishni ta’minlaydi» 1 . Demak, ilg‘or pedagogik va interfaol metodlar va didaktik o‘yinlar texnologi- yalardan foydalanish o‘quvchining o‘rganish jarayonini jadallashtiradi, mustaqilfikr yuritish, axborot manbalari va vaziyatini tahlil qilish, murakkab muammo-li vaziyatlarni hal etish, o‘rtoqlarining fikrinitahlil qilib, asoslangan xulosalar chiqarish, munozarada ishtirok etish, boshqa shaxslar bilan muloqotga kirish-ishga o‘rgatadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. SH.M. Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent –“O‘zbekiston” -2016.56 B. 2.Azizxo‘jaevaN.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – Toshkent: TDPU, 2006. 3 G.Boymurodova, X.Sattorova va b. “O‘qish” 3-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma.-T.: “Sharq”, 2016.-240 b. 4.Azimova I, Mavlonova K, Quronov S, Tursun Sh. “Ona tili va o‘qish savodxonligi ” 1- sinf uchun darslik.I-II qism. “Yangiyo‘l poligraf servis” MCHJ nashriyoti. 2021yil. 208 b 5.Azimova I, Mavlonova K, Quronov S, Tursun Sh. “Ona tili va o‘qish savodxonli- gi ” 2- sinf uchun darslik.I-II qism. “Yangiyo‘l poligraf servis” MCHJ 1 Ro‘ziyeva D., Usmonboyeva M., Xoliqova Z.Interfaol metodlar: mohiyati va qo‘llanilishi. Met.qo‘llanma.T.:TDPU, 2013 y.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1
Academic Journal
Cakrawala Dini: Jurnal Pendidikan Anak Usia Dini; Vol 10, No 2 (2019): November 2019; 117-127
CAKRAWALA DINI: JURNAL PENDIDIKAN ANAK USIA DINI; Vol 10, No 2 (2019): November 2019; 117-127
검색 결과 제한하기
제한된 항목
[검색어] Bunda, B.
발행연도 제한
-
학술DB(Database Provider)
저널명(출판물, Title)
출판사(Publisher)
자료유형(Source Type)
주제어
언어