학술논문


EBSCO Discovery Service
발행년
-
(예 : 2010-2015)
전자자료 공정이용 안내

우리 대학 도서관에서 구독·제공하는 모든 전자자료(데이터베이스, 전자저널, 전자책 등)는 국내외 저작권법과 출판사와의 라이선스 계약에 따라 엄격하게 보호를 받고 있습니다.
전자자료의 비정상적 이용은 출판사로부터의 경고, 서비스 차단, 손해배상 청구 등 학교 전체에 심각한 불이익을 초래할 수 있으므로, 아래의 공정이용 지침을 반드시 준수해 주시기 바랍니다.

공정이용 지침
  • 전자자료는 개인의 학습·교육·연구 목적의 비영리적 사용에 한하여 이용할 수 있습니다.
  • 합리적인 수준의 다운로드 및 출력만 허용됩니다. (일반적으로 동일 PC에서 동일 출판사의 논문을 1일 30건 이하 다운로드할 것을 권장하며, 출판사별 기준에 따라 다를 수 있습니다.)
  • 출판사에서 제공한 논문의 URL을 수업 관련 웹사이트에 게재할 수 있으나, 출판사 원문 파일 자체를 복제·배포해서는 안 됩니다.
  • 본인의 ID/PW를 타인에게 제공하지 말고, 도용되지 않도록 철저히 관리해 주시기 바랍니다.
불공정 이용 사례
  • 전자적·기계적 수단(다운로딩 프로그램, 웹 크롤러, 로봇, 매크로, RPA 등)을 이용한 대량 다운로드
  • 동일 컴퓨터 또는 동일 IP에서 단시간 내 다수의 원문을 집중적으로 다운로드하거나, 전권(whole issue) 다운로드
  • 저장·출력한 자료를 타인에게 배포하거나 개인 블로그·웹하드 등에 업로드
  • 상업적·영리적 목적으로 자료를 전송·복제·활용
  • ID/PW를 타인에게 양도하거나 타인 계정을 도용하여 이용
  • EndNote, Mendeley 등 서지관리 프로그램의 Find Full Text 기능을 이용한 대량 다운로드
  • 출판사 콘텐츠를 생성형 AI 시스템에서 활용하는 행위(업로드, 개발, 학습, 프로그래밍, 개선 또는 강화 등)
위반 시 제재
  • 출판사에 의한 해당 IP 또는 기관 전체 접속 차단
  • 출판사 배상 요구 시 위반자 개인이 배상 책임 부담
'학술논문' 에서 검색결과 147건 | 목록 1~20
Ona tili va o‘qish sav odxonligi darslarida matn ustida ishlash yo‘llari: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 288 Annotatsiya: Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining badiiy asarni o‘rga- nishda bevosita asar matni ustida ishlashga bog‘liq bo‘lishi, matn ustida ishlashning xilma-xil usullari, ana shular orasidan obrazlarning portretini o‘rganish muhim hisoblani-shi, badiiy asarlarda qatnashuvchi qahramonlar ham bir-biridan farq qilishi, insonlar tashqi ko‘rinishi, xarakterlari, kiyinishi bilan bir-biriga o‘xshamasligi, har bir inson o‘ziga xos tashqi ko‘rinishga va ichki xislatlarga ega bo‘lishi haqida fikr yuritildi. Kalit so‘zlar: lug‘at ustida ishlash, matn, obraz, asar qahramonlari, matn ustida ishlash, portret, badiiy asar, obrazlarning portreti. Boshlang‘ich sinf darsliklarida berilgan badiiy asarlarda qahramonlar va per- sonajlarning portreti ham bayon qilib boriladi. Badiiy asarlarda voqealar rivoji bilan bog‘liq ravishda unda qatnashuvchi obrazlarning tashqi ko‘rinishi ham aks ettiriladi. Yozuvchilar badiiy asarda olg‘a surgan g‘oyalarini amalga oshirishda unda qatnashuvchilarning tashqi ko‘rinishini tasvirlashdan ham foydalanishadi. Odatda, ijobiy obrazlarning tashqi ko‘rinishi yoqimli tarzda tasvirlanadi. Kishilarn-ing yuz, quloq, ko‘z, burun va gavda tuzilishini tasvirlash o‘quvchida ma’lum bir obrazga nafrat uyg‘otsa, ba’zilariga nisbatan katta hurmat va cheksiz muhabbat uyg‘otadi. Chunki odatiy hollarda insonning ichki his-tuyg‘ulari va kechinmalari ularning ko‘z qarashida, yuz tuzilishida, qo‘l harakatida, imo-ishoralarida ham o‘z ifodasini topadi. Bo‘riboy Axmedovning “Elim deb, yurtim deb yashagan inson” asari parchasi- ni o‘qish davomida buyuk bobomiz Amir Temurning portreti tasvirlangan o‘rinlar-ni o‘qish orqali unga o‘quvchilarning mehr-muhabbati uyg‘otiladi. Matnning butun mazmunida Amir Temurning faoliyati, kurashi va g‘alabasi, o‘z eli va yurti manfaa-ti yo‘lida olib borgan ezgu ishlari bayoniga tashqi ko‘rinishi (portreti) tasviri ham qo‘shilib, buyuk inson to‘g‘risida har tomonlama bilimga ega bo‘lish imkoniyati-ni tug‘diradi. O‘quvchining unga nisbatan muhabbatini uyg‘otadi. Buyuk bobomiz Amir Temuruzoq o‘lkalarda, jang-u jadallarda, o‘z Vatani, eli va xalqi deb kurashdi. Bu yo‘lda ba’zan juda og‘ir voqealarni boshidan kechirganda ham, hech ikkilanmay ozodlik va erk yo‘lida ishonch bilan o‘ta tadbirkorlik ishlatib olg‘a boraveradi. O‘z ZOKIROV JAVOHIR G‘AYBULLO O‘G‘LI, Termiz davlat universiteti Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi ONA TILI VA O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA MATN USTIDA ISHLASH YO‘LLARI https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp288-291 STARS International University 289 Vatanini faqat mustaqil davlatga aylantirib qolmay, uni butun dunyoga mashhur qil-ish sharafiga muyassar bo‘ldi. Dunyoning barcha o‘lkalarida buyuk Temur nomi ja-rangladi. Uning tabarruk nomi bilan birga turk xalqi ham yer yuziga tanildi. Shuning uchun asrlarosha xalqimiz Sohibqiron Amir Temurni alohida hurmat bilan tilga oladi. Matn yuzasidan berilgan topshiriqlar va savollar qismida quyidagicha vazifani o‘qiymiz: “Amir Temurning ko‘rinishini kitobdagi rasmga qarab tasvirlab bering. Tasvirlashda matndagi rasmga oid o‘rindan foydalaning”. Yuqoridagi topshiriqni bajarish uchun matn diqqat bilan o‘qiladi. Amir Temur bobomizning yoshligi, o‘qish yillari, ulg‘ayish jarayoni, el va yurt uchun bir umr xizmat qilganligini bilib olishadi. Uning bo‘yi, yuzi, soqol-mo‘ylovi, ko‘zi, qoshi, qo‘li va kiyimlari haqida suhbat uy-ushtiriladi. Suhbat davomida tasvirlanayotgan inson azosini bayon qilishda ishlat-ilishi mumkin bo‘lgan so‘zlar majmuasi beriladi. Quyidagi namuna sifatida yuz tasviriga oid so‘zlarni keltiramiz:qalpoq sarg‘imtilcho‘zinchoq kulrangkulchabet nur sochib turadiqurumsoq loladekqip-qizil nuroniyShundan keyin o‘quvchilar diqqati portret tasvirini so‘z bilan bayon qilishda ni- malarga e’tibor berish kerakligiga qaratiladi. Buning uchun kishining tashqi ko‘rin-ishini tasvirlashda ishlatiladigan so‘zlar majmuasi beriladi. Yuqoridagi matn yuzasi-dan o‘qituvchi quyidagi ko‘rgazmali vositani xattaxtaga ilib qo‘yadi. O‘quvchilar buyuk Amir Temur portretiga oid so‘zni topib, nuqtalar o‘rniga joy- lashtirib chiqadilar. Qo‘yiladigan so‘zlar jadvalning o‘ng tomonida aralash berilgan. O‘quvchilar so‘zlarni to‘g‘ri joylashtirib chiqishlari lozim. 1-jadval Amir Temur portreti № Portret elementlari So‘zlar 1. Bo‘yi Keng 2. Qomati Yo‘g‘on 3 Kallasi Sersoqol 4. Peshonasi Yo‘g‘on 5. Yuzi Katta 6. Qo‘l-oyog‘i Oq-qizil 7. Yelkasi Semiz 8. Barmoqlari Kelishgan 9. Poychasi Qalin 10. Soqoli Baland 11. Qoshlari Keng 12. Ovozi Baquvvat 13. O‘ng qo‘li va oyog‘i Tik 14. Qaddi-qomati Zaxmdor Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 290 O‘quvchilar ko‘rgazmali vositada berilgan portret elementlari va unga mos so‘zni ikki qator qilib ko‘chirishadi. Natijada, bolalarning daftarlarida quyidagicha yozuv paydo bo‘ladi. Topshiriqni bajarish uchun matndan foydalanishga ruxsat beriladi. Bo‘yi baland. Barmoqlari yo‘g‘on. Qomati tik. Poychasi semiz. Kallasi katta. Soqoli sersoqol. Peshonasi keng Qoshlari qalin. Yuzi oq-qizil. Ovozi yo‘g‘on. Qo‘l-oyog‘i baquvvat. O‘ng qo‘li va oyog‘i zaxmdor. Yelkasi keng. Qaddi-qomati kelishganBolalar yuqoridagi topshiriqni bajarib bo‘lganlaridan keyin Amir Temurning ko‘rinishi berilgan o‘rinni matndan qayta o‘qiydilar va uning tashqi ko‘rinishini og‘zaki tasvirlab berishga tayyorgarlik ko‘radilar. Matnda Amir Temurning tashqi ko‘rinishini tasvirlashda nechta rang ishlatilganligini aniqlash va har bir rang qaysi so‘z bilan tugatilganligiga e’tibor berish topshiriladi. O‘quvchilar to‘rt rang orqali ulug‘ bobomizning tashqi ko‘rinishi bayon qilganligini va bu gaplar “edi” so‘zi bi-lan tugaganligini aytadilar. Shundan keyin o‘qituvchi tomonidan kishining tashqi ko‘rinishi bayon qilinar ekan, bu gaplar ko‘proq ichki fe’l-atvori bilan birga bayon qilinishini tushuntiradi. Ushbu matnda bobomizning tashqi ko‘rinishi eng yaxshi fazilatlari bilan qo‘shib tasvirlanganini bayon qiladi va xattaxtaga quyidagi gaplarni yozib qo‘yadi: “U yolg‘onni yoqtirmaydigan, yutuqlardan shodlanib ketmaydigan odam edi. Qo‘rqmas, shijoatli, botir va mard kishilarni yoqtirardi”. Bu gapni o‘quv-chilar xo‘r bo‘lib o‘qishadi va daftarlariga ko‘chirib olishadi. Bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarning portret tasviri yuzasidan bilim va ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu tariqa portret tasviri orqali ko‘z, soch, yuz, soqol tasvirlari ham ko‘rgazma- li vositalar bilan o‘quvchilarga tushuntiriladi va Amir Temur bobomizning tashqi ko‘rinishi haqida batafsil ma’lumotga ega bo‘ladilar. Yoshlarni jonajon O‘zbekistonimizga sodiq insonlar qilib tarbiyalash hamda ular- ga bugungi taraqqiyot talablari asosida bilim berish barcha xalq ta’limi xodimlari, maktab o‘qituvchilarining amaliy faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Biz bugungi kun o‘qituvchilari o‘z fikrini dadil himoya qiladigan va ijodiy fikrlashga qodir bo‘lgan avlodni tarbiyalab yetishtirishimiz kerak. Bu vazifani ro‘yobga chiqarish uchun, birinchi navbatda, o‘zimiz bugungi kun ilm-fan yutuqlarini o‘rganib, hayot bilan hamohang qadam tashlashimiz, o‘quvchining ko‘proq bilim olishi uchun xilma-xil samarali uslublarni izlab topib, dars jarayoniga tatbiq qilishimiz zarur. Shundagina yosh avlodning jonajon O‘zbekistonimizning munosib farzandlari bo‘lib yetishishi-ga o‘z hissamizni qo‘shgan bo‘lamiz. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. A.B. Radjiyev, A.A. Ismailov, J.R. Narziyev, H.P. Tog‘ayeva, “O‘quvchilar savodxonligini baholash bo‘yicha xalqaro tadqiqiotlar dastur”, Qo‘llanma, 2019-yil. 2. Ta’lim sifatini baholash bo‘yicha xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish milliy markazi veb-sayti www.markaz.tdi.uz. STARS International University 291 3. Qosimova K., Matchonov S., G‘ulomova X. va boshqalar. “Ona tili o‘qitish metodikasi”. Toshkent, 2009. 4. Azimova I., Mavlonova K., Quronov S., Tursun Sh. “Ona tili va o‘qish savodx- onligi”. Respublika ta’lim markazi. Toshkent, 2021. 5. Yoqubov S., & Zokirov J. (2017). O‘quvchilarni savol berishga orgatish usullari. In Научный поиск в современном мире (PP. 110–112).
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:288-291
Pedagogik va psixologik mashg‘ulotlar maktabgacha yoshdagi bolalarda muhim fenomen sifatida: Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 54 Annotatsiya: Ushbu maqola bugungi kunning muhim mavzularidan bo‘lib, maktabga- cha yoshdagi bolalarning intellektual va psixologik rivojlanishida diqqatning dolzarblik darajasi hamda yosh tofasi inobatga olingan holda yoritilgan. Kalit so‘zlar: Pedagogik, diqqat, maktabgacha yoshdagi bola, psixik jarayonlar, shaxs, diqqat barqarorligi, konsentratsiya, ta’lim-tarbiya. Ta’lim-tarbiya haqida gapirganda bevosita Abdulla Avloniy bobomizning dono fikrlari yodga tushadi: “Tarbiya, pedagogika – bola tarbiyasining fani demakdir. Bola-ning salomati va saodati uchun yaxshi tarbiya, tanni pok tutmoq, yosh vaqtida mas-lakni tuzatmoq, yaxshi xulqlarni o‘rgatmoq tabiblardek kabidurki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo qilg‘oni kabi tarbiyachi bolaning vujudidagi jahl markaziga “yaxshi xulq” degan davoni ichidan, “poklik” degan davoni ustidan berib katta qil-mog‘i lozimdir”. Darhaqiqat, qaysi sohani olmaylik, biz zamonaviy yetuk kadrlarni tarbiyalamasdan turib biron-bir o‘zgarishga, farovon hayotga erisha olmaymiz. Bun-day kadrlarni millatning sog‘lom genofondini tayyorlash, avvalo, maktabgacha ta’lim tizimidan boshlanadi. Maktabgacha ta’lim tizimi uzluksiz ta’limning birlamchi, eng asosiy bo‘g‘i- ni hisoblanadi. Mutaxassis va pedagoglarning ilmiy xulosalariga ko‘ra, in-son o‘z umri davomida oladigan barcha axborot va ma’lumotning 70 foizini 5 yoshgacha bo‘lgan davrda oladi. Ana shu dalilning o‘zi bolalarimizning yetuk va barkamol shaxs bo‘lib voyaga yetishida bog‘cha tarbiyasi qanchalik katta ahamiyat-ga ega ekanini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Ma’lumki bola axborot va ma’lumotlarni qabul qilishda uning diqqati muhim rol o‘ynaydi. A.A. Lyublinskayaning ta’kidlashicha, diqqat aqliy faoliyatning alohida shakli emas, balki u har qanday aqliy jarayonga kiradi va kattalar tomonidan to‘g‘ri tashkil etilgan bolalar faoliyatining har xil turlarida takomillashtiriladi [1;267]. Makta-bgacha yoshdagi bolalarda beqarorlik, impulsivlik, chalg‘ish, beparvolik, jalb qilishda qiyinchilik va diqqatni bir obyektga nisbatan uzoq vaqt jamlashning qiyinligi hola-ti ko‘p kuzatiladi, ularda ixtiyoriy diqqati keyinchalik shakllanadi. Diqqatni tashkil etishdagi kamchiliklar intellektual faoliyatning rivojlanishi, o‘z-o‘zini nazorat qilish ARAKULOV GAYRAT TULKINOVICH, O‘zbekiston Milliy Universiteti Jizzax filiali o‘qituvchisi PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK MASHG‘ULOTLAR MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MUHIM FENOMEN SIFATIDA https://doi.org/10.47689/STARS.university-pp54-56 STARS International University 55 ko‘nikmalarining nomukammalligi bilan bog‘liq. Psixologiyada diqqat muammosiga doimo muhim o‘rin berilgan bo‘lib, shu bilan birga diqqat tushunchasining o‘zi fan rivojlanishining turli davrlarida turlicha ta’riflangan. Diqqatning tabiatiga oid turli qarashlar zamirida A.A. Osipova va L.I. Malashinskayalar shunday deydi: “Diqqat har doim biror narsaga qaratiladi, bir obyektga bo‘lgan qiziqish bir vaqtning o‘zida bos-hqasiga e’tibor bermaslikdir, diqqat o‘ziga xos kognitiv jarayon emas, u har qanday bilish jarayoniga (idrok, tafakkur, xotira) xos bo‘lib, bu jarayonni tashkil etish qo-biliyati vazifasini bajaradi” [2;104]. S.L. Rubinshteynning fikriga ko‘ra, diqqat - bu ma’lum bir obyektga tanlab qaratish va unga diqqatni jamlash, obyektga qaratilgan kognitiv faoliyatni chuqurlashtirishdir [3;328]. F.N.Gonobolin so‘zlariga ko‘ra, diqqat - bu aqliy holat bo‘lib, u kognitiv faoliyatning intensivligini tavsiflaydi va unga nisba-tan tor sohadagi (harakat, obyekt, hodisa) kontsentratsiyasida ifodalanadi [4;160]. Yuqoridagi olimlar fikrlaridan ko‘rinib turibdiki, diqqat aqliy faoliyatni tashkil etishning psixik omillaridan biridir. Diqqat turli xil xususiyatlar, ya’ni hajm, taqsi-mot, qat’iylik, konsentratsiya, intensivlik, tebranish va almashinish bilan tavsiflanadi. Diqqatning har bir ko‘rib chiqilgan xususiyati o‘ziga xoslikka ega. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ham diqqatni rivojlantirish kelgusi faoliyati uc- hun zaruriy shart hisoblanadi. Shuning uchun diqqat shaxsning rivojlanish darajasini umumiy baholashning eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Bolada diqqat-ni biror narsaga qaratib, ko‘rgan yoki eshitgan narsalarini xotirada saqlashi mumkin, ammo ilgari qabul qilingan ma’lumotlardan yod ma’lumotlarni qabul qilganda unda ikkilanish, tushunmovchilik holati yuzaga keladi. Bunday harakatlar asosan makta-bgacha yoshdagi bolalarda ko‘p kuzatiladi. Ushbu yoshdagi bolaning diqqati uning atrofdagi predmetlar va ular bilan amalga oshiriladigan harakatlarga nisbatan qi-ziqishlarini aks ettiradi. Bola faqat qiziqish yo‘qolguncha diqqatini qaratadi. Yangi obyektning paydo bo‘lishi darhol diqqatni unga o‘tkazishga olib keladi, shuning uc-hun bolalar kamdan-kam hollarda uzoq vaqt davomida aynan bir faoliyatga nisbatan diqqat qaratadi. Ammo, maktabgacha yoshdagi bolalar faoliyatining murakkablas-hishi va ularning umumiy aqliy rivojlanishi tufayli diqqat ko‘proq konsentratsiya va barqarorlikka ega bo‘ladi. Demak, aksar hollarda maktabgacha yoshdagi ba’zi bola-lar bir xil o‘yinni 30 daqiqa davomida o‘ynashlari mumkin bo‘lsa, besh yoki olti yosh-ga kelib, o‘yinning davomiyligi 2 soatgacha oshishi mumkin. Buning sababi shunda-ki, o‘yin odamlarning yanada murakkab harakatlari va munosabatlarini aks ettiradi va unga bo‘lgan qiziqish doimiy ravishda yangi vaziyatlarni joriy etish bilan qo‘l-lab-quvvatlanadi. Boshqacha aytganda maktabgacha yoshdagi davrning oxiriga ke-lib, ongli ravishda qo‘yilgan maqsad bilan, iroda sa’y-harakatlari bilan bog‘liq bo‘lgan faol diqqatning boshlanishi paydo bo‘ladi. Uning paydo bo‘lishi bolaning psixikasida muhim neoplazma hisoblanadi. Ixtiyoriy diqqat yanada yaxshi rivojlana boshlaydi, chunki bu davrda bola va kattalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir jarayoni ham faollashadi. Bundan tashqari, bu yoshga kelib bolaning e’tibori nafaqat barqaror, hajm jihatidan kengroq, balki samaraliroq bo‘ladi. Bu ayniqsa bolada ixtiyoriy harakatning shaklla-nishida yaqqol namoyon bo‘ladi, bola o‘z e’tiborini ular uchun intellektual jihatdan katta qiziqish uyg‘otadigan o‘yinlarga, harakatlarga, jumboqlarga, topishmoqlarga, ta’lim turidagi vazifalarga qarata oladilar va natijada intellektual faoliyatga e’tibor-ning barqarorligi yetti yoshga kelib sezilarli darajada oshadi. Shunday qilib, pedagogik va psixologik mashg‘ulotlar davomida diqqat alohida o‘rin egallaydi. U hayotda aqliy faoliyatning muhim jihati sifatida namoyon bo‘ladi Global dunyoda ilm-fan va ta‘limdagi innovatsion rivojlanishning zamonaviy trendlari 15 dekabr, 2022 yil. 56 va bilimlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish, mehnat faoliyatining sifati va unumdorligi, shaxsning o‘zini o‘zi namoyon etishi uchun zarur vosita hisoblanadi. Tahlillarimiz natijasida maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqat barqarorligini ta- minlash maqsadida quyidagi tavsiyalarni taklif etamiz: •Maktabgacha ta’lim muassasalarida mashg‘ulotlarni interfaol va rangdor ko‘rgaz- mali qurollardan foydalangan holda olib borish; •“Art terapiya”, “Musiqa terapiya” mashg‘ulotlarini kun tartibiga kiritish;•Aynan diqqati beqaror bolalarni aniqlab ularning ismlarini mashg‘ulot davomida tez-tez takrorlash; •Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlarda reglament- ga qat’iy rioya qilish; So‘z yakunida shuni alohida ta’kidlash joizki, maktabgacha yoshdagi bolalarda diqqatni asosiy va muhim jihati shundaki, diqqatning barqarorligi bolada bilimlarni tez va sifatli o‘zlashtirishda muhim omil sanalishi bilan bir qatorda, ushbu bilim va ko‘nikmalardan foydalangan holda kelajakda yurt ravnaqi uchun muhim ijobiy o‘zga-rishlar qila oladi deyish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxati 1.Люблинская А.А. Детская психология: Учебное пособие. - М.: Просвещение, 1971. - 267с. 2.Осипова А.А., Малашинская Л.И. Диагностика и коррекция внимания. – М.: ТЦ Сфера, 2002. - 104с. 3.Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. В 2-х т. - М.: Педагогика, 1989. Т.1. - 488 с.; Т.2. - 328с. 4.Гоноболин Ф.Н. Внимание и его воспитание. - М.: Педагогика, 1972. - 160с.
Academic Journal
Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире. 1:54-56
Бадиий матннинг лингвистик ва шеърий таҳлилининг назарий жиҳатлари: 67 KÓRKEM TEKSTTI LINGVOPOETIKALÍQ ANALIZLEWDIŃ TEORIYALÍQ TIYKARLARÍ Jolımbetova Sh. Ájiniyaz atındaǵı NMPI tayanısh doktorantı (PhD) Nókis, Ózbekstan jolımbetovashiyrin@gmail.com tel: +998996702400 Búgingi kúnde dúnya til biliminde ХХ ásirdiń ekinshi yarımınan baslap kórkem tekstti lingvopoetikalıq jaqtan analizlew áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp tabıladı. ХХ ásir jańa texnologiyalar hám informaciyalar ásirine aylanǵan bir waqıtta til bilimi hám ádebiyat salasında da kóplegen jańalıqlardı keltirdi. Onıń stilistika hám ádebiyattanıw tarawları menen ortaq tárepleri tereń úyrenilmekte. Tildi úyreniwde jańa baǵdarı etnolingvistika, parolingvistika, lingvokulturologiya hám basqada tildiń tarawların úyreniw keń rawajlandı. Eń áyyemgi dáwirlerden berli poetika termini ádebiyattanıwǵa qansheli baylanıslı bolsa, til bilimine de sonsheli baylanıslı. Onıń stilistika hám ádebiyattanıw tarawları menen de tereń úyrenilmekte. Lingvopoetika til bilimi kórkem áádebiyatqa júdá jaqın baylanıslı. Áweli stilistika menen júdá tıǵız qarım-qatnasın kórsetiwge boladı.Sonı atap ótiw kerek, lingvopoetika menen stilistikanıń qarım –qatnası jónindegi másele kóplegen jaǵdaylarda, olardıń hár birin úyreniw salasın yamasa stilistikalıq ( tiykarınan lingvostilistikalıq) dep esaplaw stilistikanıń oǵada keńeyiwi onıń predmetin túrlishe aytıw hám funkciyasın kóp tárepleme belgilew aytılǵanlıǵın esapqa alǵan halda. Haqıyqattan da lingvopoetika hám stilistika birdey izertlew obiektine iye ekewide shıǵarma tilin úyrenedi. Biraq olardı birdey zat dep esaplaw nadurıs, olardıń arasındaǵı parıq izertlew sheńberi shegi jańa izertlew maqsetinen kelip shıǵadı. Stilistika jazıwshı tili hám tekstin milliy hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı til menen salıstırıp analiz qılıw múmkin. Al, basqa tárepten lingvistika bolsa kórkem teksttiń tilin, tildiń ózgeshe formasına qarap estetikalıq jónelisi jańa kórkem mazmunǵa qarata hártli belgilew máselesi pragmatikalıq kózqarastan túsindirildi. Analiz lingvopoetikalıq Bizge málim, poetika ataması dáslep Aristoteldiń «Poetika» shıǵarmasında qollanǵan. Lingvopoetika-til biliminiń poetikalıq tildi izertleytuǵın tarawı bolıp tabıladı. Lingvopoetika házirgi waqıtta til biliminiń bir pútinligin tiklewi múmkin bolǵan jańa taraw dep tán alınıp atırǵan eken, onda onıń maqseti, wazıypaların, basqa ilimler menen baylanısın anıqlaw zárúr. Lingvopoetikalıq izertlewdıń tiykarǵı maqseti-kórkem shıǵarmanıń estetikalıq bahasın hám tásirsheńlik kúshin belgilep beriwden ibarat. Dúnya til biliminde kórkem shıǵarmalardı lingvopoetikalıq jaqtan úyreniw tek til bilimi ushın emes, al oǵan jaqın bolǵan tarawlar ushın da úlken material beriwi óziniń tastıyıqlawın tapqan. Bul tarawda ilimiy izertlew jumısların kóbeytiw keyingi waqıtları til bilimi iliminiń eń áhmiyetli wazıypalarınan esaplanadı. Jáhán til biliminde usı kúnge shekem kórkem tekst tilin úyreniw boyınsha kóplegen ilimiy monografiyalar, dissertaciyalar jazılmaqta. A.A Poetbnaya, A, Peshkovskiy, I.V.Sherba, V.M. Jirmunskiy, V.V. Vinogradov sıyaqlı ilimpazlar kórkem tekst ústinde analiz isledi. Al, házirgi waqıtta rus ilimpazlarımız A.A. Lipgart, G.I. Klimovskayalardıń miynetlerin aytıp ótsek boladı. Olardıń pikirine qaraǵanda, «kórkem tekst forması hám dúzilisi ortasındaǵı buzılmaytuǵın birlik awızeki ádebiyattıń mazmunın úyreniwge estetikalıq tásir jasaydı». Kórkem shıǵarma tili júdá quramalı hám ózgeshe qubılıs. Eń dáslep teoriyalıq jaqtan rus ilimpazı Akademik V.V. Vinogradov «Проблемы русской стилистика» degen fundamental miynetinde poetika haqqında ádebiy kórkem shıǵarma strukturasın úyreniwde lingvopoetikalıq, estetika-stilistikalıq, ádebiyattanıw qatnaslar poetika sheńberinde birlesip ketetuǵının kórsetip ótedi [ Виноградов, 1: 1981]. Sońǵı jıllarda kórkem shıǵarmalardı lingvistikalıq analiz qılıw kórkem ádebiyatqa baylanıslı kózqarastan keń kórilip izertlenbekte. Lingvostilistika hám lingvopoetikalıq kózqarastan orıs hám jergilikli ilimpazlar tárepinen keń izertlenip atır. Rus til biliminde tekst (текст) túsinigi ótken ásirdiń 40-jıllarında payda bolǵan. Al, ótken ásirdiń 60-jıllarınıń ekinshi yarımınan baslap «tekst lingvistikası» degen jónelis payda bola basladı. Tildi úyreniwde ilimpazlarımız tildıń filosofiyalıq túsinigi hám estetikalıq tábiyatına úlken itibar qaratqan. Házirgi dáwirde rus filologiyasında lingvopoetikanıń teoriyalıq máseleleri menen shuǵıllanıp kiyatırǵan alımlardan biri A.A. Lipgarttıń «Основы лингвопоэтики» atlı miynetinde tómendegishe pikir bildiredi. «Бесусловно, не все, но очень многие художественные тексты содержать в себе нечто, обнаруживаемое лищь при рассмотрении их как совокупности отдельных элементов, что заставляет говорить о необходимости разработки особых исследовательских приемов, которые позволили бы уменьшить степень субъективности при проведении лингвопоэтического анализа развернутого произведения речи [Липгарт, 2: 2021]. Ataqlı rus alımı V.Ya. Zadornov lingvopoetikaǵa tómendegishe táriyp berip, «цель лингвопоэтического анализа заключается в том, чтобы определить, как та или иная единица языка (слово, словосочитание,синтаксическая конструкция) включатся автором в процесс словесно-хужожественного творчества, каким образом то или иное своебразное сочитание языковых 68 средств приводит к созданию данного эстетического эффекта» [Задорнов, 3: 2000]. «Filologiyanıń arnawlı bólimi, lingvopoetikanıń predmeti shıǵarmalarda qollanatuǵın lingvistikalıq metodlar kompleksi bolıp,onıń járdeminde jazıwshı kórkem ediyanı, estetikalıq tásirde ámelge asırıwǵa erisedi» [3; 59]. V.V. Jirmunskiydiń poetika hám lingvistika arasındaǵı tıǵız baylanıs bar ekenligi haqqında pikiri ayrıqsha. «Poeziyanıń materialı sóz bolatuǵın bolsa, poetikanıń sistemalı strukturasınıń tiykarına lingvistika beretuǵın til faktleriniń klassifikaciyası. Til haqqındaǵı ilimniń hár bólimine teoriyalıq poetikanıń arnawlı bólimi sáykes keliwi kerek» [Жирмунский, 4: 1977]. Bunda ol poetikalıq fonetika, poetiklıaq morfologiya, poetikalıq sintaksisti názerde tutadı. Jazıwshı kórkem obroz jasaw ushın solarǵa sáykes til quralların qollanadı, kórkem shıǵarmanıń mazmunı obrozlardı jaratıwda usı poetikalıq qurallar arqalı kórinedi. D.N. Shmelevtiń kórsetiwinshe, kórkem shıǵarmada tek ne aytılǵanı emes, al ol haqqında qalay aytılǵanı úlken áhmiyetke iye [Шмелев, 5: 1964]. Ataqlı rus jazıwshısı Roman Osipovich Yakobsonıń «Лингвистика и поэтика» miynetinde poetikanı lingvistikanıń bir bólimi sıpatında qaraydı [Якобсон, 6: 1975]. A.A. Potebnayanıń «Теоретическая поэтика» shıǵarmasında poetikanı til haqqındaǵı ulıwma pán-lingvistika menen jaqınlastırıwdan ibarat metodı dep qaraydı. [Потебня, 7: 1990]. Sońǵı jıllarda ózbek ilimpazlarınıń kórkem tekst tiliniń lingvopoetikalıq ózgesheliklerine baylanıslı izertlewleri dıqqatqa ılayıq. Atap aytqanda, kórkem tekst máselelerine onıń lingvopoetikası máselelerine arnalǵan bir neshe dissertatcyalar qorǵaw etildi, monografiyalar jazıldı. I. Xatkerev, S. Karimov, M. Yoqubbekova, M. Joldasevlardıń doktorlıq dissertatciyaları 1, M. Joldasev, G. Muhammadjonova, D. Shodieva, Sh. Aydarov, D. Jamolidinova, F. Ibragimovalardıń kandidatlik dissertatciyaları M.Muhiddinov, S. Karimov hám de B. Joldasev, Z. Shodievlardıń monografiyaların aytsaq boladı. Ózbek tilshileri X.Danyarov,S. Mirzaevlar tárepinen «Tildegi ósiw-ózgerislerdi úyreniwdi óz aldına wazıypa qılıp qoyatuǵın aspekt, til baylıqlarınan paydalanıw, jazıwshı sheberligi, stili haqqında juwmaq shıǵarıwshı aspekt stilistikalıq aspekt» [Дониѐров, Мирзаев, 8: 1988]. Tilshi M.Yóldashev óziniń «Badiy matn va uning lingvopoetik tahlil asoslari» dep atalǵan oqıw qollanbasında da lingvopoetikanıń analizleniwine kóbirek toqtap ótedi [Yóldashev, 9: 2008]. I.Mirzaevtiń pikirine qaraǵanda «лингвопоэтика бугунги кунда филолгиянинг яҳлитлигини тиклаши мумкин бӱлган соҳа деб эътироф этилаѐтган экан, унинг мақсад ҳамда вазифаларини, тадқиқоқот объектини, бошқа тармоқ фанлари билан муносабатини аниқлаб олиш ва бу йӱналишдаги ишларни жадаллаштириш керак…Бу сохада тадқиқотларни кӱпайтириш ва кучайтириш зарурияти кейинги йилларда филология илмининг энг долзарб вазифаларидан саналмоқда» [Мирзаев, 10: 2002]. Lingvopoetikanıń ilimler menen baylanıslı bolıwı, izertlew obiekti menen predmetiniń ózgesheligi, tábiyatı, onıń tiykarǵı búgingi kúnde kórkem tekst tilin úyreniwde kóbirek leksikalıq birliklerdiń stilistikasına itibar qılınǵanı kózge taslanadı. Máselen: tilshi L.Abdullaeva óziniń monografiyasında ózbek kórkem ádebiyatı tiliniń leksikalıq stilistikalıq ilim tarawı sıpatında ornın anıqlaw ushın onıń izertlew obiekti menen predmetin anıqlaw, negizgi túsiniklerin, mashqalaların, maqseti hám wazıypaların kórsetiw zárúr [Абдуллаева, 11: 1979]. Lingvopoetika-til bilimi hám ádebiyattanıw menen júdá tıǵız baylanısqa iye. Lingvopoetikanıń izertlew obiekti hám predmetiniń quramalı tábiyatqa baylanıslı bolıwı, kompotenciyasına kiretuǵın máseleleriniń kóp qırlılıǵı aldına qoyǵan maqseti menen wazıypalarınıń baǵdarı onıń lingvistika ilimi menen tıǵız baylanıslı bolıwın talap etedi. Sonday-aq, lingvopoetika, stilistika, tekst lingvistikası, ádebiyat teoriyası menen de baylanıslı. Lingvopoetikanıń tiykarǵı obiekti (poetikalıq til) hám predmeti (kórkem tekst) bolıp tabıladı. Ózbek tilshisi B. Sarimsaqov kórkem til mashqalaların úyreniwde tilshi hám ádebiyatshı ilimpazlardıń birgelikte izertlewler alıp barǵan. «Тилшуносми ѐки адабиѐтшуносми, лингвопоэтикада, бадиийлик (оброзлилик) масалаларида бирлашиб кетишлари лозим, шундагина улар ҳақиқий филологга айланадилар. Бадиийлик муоммолари эса соф филологик муоммолардир». «Tilshi me ya ádebiyatshı ma, lingvopoetikada, kórkemlilik, obrozlılıq máslelerde birlesip ketiwleri zárúr, kórkemlilik mashqalaları filologiyalıq mashqala esaplanadı» dep jazadı [Саримсоқов, 11: 2004]. S.Umirova jáhán hám ózbek til biliminde lingvistikаlıq izertlewler aparıw usılları-metodları boyınsha sintez etip tómendegi juwmaqqa keledi. «Tilshunoslik, adabiyotshunoslik, poetika va estetika fanlari uchun ǵoyat muhim nazariy xulosalar berishga xizmat qiladigan badiiy matning lingvistik tahlili kommunakativ-estetik vazifani bajaradigan individual til tizimini tadqiq etishga yónaltirilgan lingvostilistik tajriba, semantik-stilistik, qiyosiy-stilistik, statistik-stilistik tahlil, kognitiv tahlil, badiiy usul lingvopoetikasi, lingvopoetik qiyoslash, lingvopoetik stratifikatsiya singari óz tahlil metodlari» Sonlıqtan, lingvistikalıq poetikanı úyreniwde sociyallıq hádiyse bolǵan tildiń ózi emes, til jáne onıń ózgeshe funkciyallıq qollanıwı tuwralı belgili bir estetikalıq kózqaras negizinde kelip shıqqan túsinik dep esaplawǵa boladı. Til kórkem ádebiyattıń ózine tán ózgeshelik belgilerin sáwlelendirip, izertlenip úyreniwde de quramalılıqtı payda 69 etedi. Sol sebepli sóz ónerin izertlew –úyreniw lingvistikalıq aspektinde bolıwı zárúr. Kórkem ádebiyattı lingvistikalıq izertlew kórkem shıǵarmanıń ózine emes, al tilin izertlep úyreniw kerek. Kórkem tekst tilin úyreniw boyınsha kóplegen izertlewler nátiyjesinde lingvistikalıq izertlewdiı tiykarǵı maqseti shıǵarmanıń estetikalıq qımbatın hám tásirlik kúshin belgilep beriw bolıp tabıladı. Qaraqalpaq til biliminde kórkem tekst tilin lingvopoetikalıq izertlew máselesine ayrıqsha itibar berilmekte [Әбдиназимов, 13: 2020]. Qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyat tilin izertlewge baǵıshlanǵan izertlewlerde eki baǵdar kórinedi. Izertlewlerdiń bir baǵdarında belgili bir dáwir tiliniń tarıyxın izertlew maqsetinde kórkem tekstlerden faktlik sıpatında paydalanılsa, ekinshi baǵdarda belgili bir dáwirde jasaǵan shayır hám jazıwshılardıń tili hám stilin izertlewde jumıslar islenedi. Qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyattıń tilin lingvistikalıq aspektte izertlew ilimiy-teoriyalıq miynetler sanawlı. Solardan Sh. Ábdinazimov, A. Abdiev, G. Qarlıbaevalar kórkem shıǵarmalar tili boyınsha arnawlı miynetleri bar. Juwmaqlap aytqanda, kórkem tekstti úyreniwdiń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri lingvistikalıq jaqtan izertlew kórkem shıǵarmanıń ózin emes, al tilin izertlep-úyreniw ekenligin eske alıw kerek. Óytkeni, kórkem ádebiyattıń ózi lingvistikanıń obiekti emes. Búgingi kúnde qaraqalpaq til biliminde kórkem ádebiyattıń tilin lingvopoetikalıq aspektte izertlew baǵdarındaǵı ilmiy-teoriyalıq miynetler sanawlı. ÁDEBIYATLAR: 1. В. В. Виноградов «Проблемы русской стилистики». Москва.1981 2. А. А. Липгарт «Основы лингвопоэтика». Москва. Наука 2021. 3. B.И.Задорнов «Теория и методы лингвопоэтики» афтореферат Москва. 2000 4. В.М. Жирмунский . «Теория литературы. Поэтика. Стилистика». Л: Наука, 1977 5.Д. Н. Шмелев . «Слово и образ». -Москва.Наука, 1964. 6. Р.О.Якобсон «Лингвистика и поэтика» Москва. 1975 7. А.А. Потебня «Теоретическая поэтика» Москва. 1990 8. Х. Дониѐров С.Мирзаев «Адабий тил ва бадиий стиль» Тошкент.1988 9. M.Yóldashev. «Badiiy matn lingvopoetikasi» Fan nashriyoti: Tошкент.2008 10. И. Мирзаев Лингвистик поэтика ва унинг филологик таҳлилидаги урни Т. 2002 11. Л. Абдуллаева «Лексическая стилистика узбекской художественной литературы». Тошкент: Фан,1979 12. Б.Саримсоқов «Бадийлик асослари ва мезонлари». Тошкент.2004 13. Ш.Әбдиназимов «Лингвопоэтика» Yoshlar nashriyot uyi,Т.2020 VERBAL PROPERTIES OF THE PARTICIPLE, REVEALED AT THE MORPHOLOGICAL LEVEL Rasulova Sh. Master student, TerSU, Termez, Uzbekistan Abstract: This article is devoted to the study of the participle in the process of its speech functioning requires an appeal to the basic concepts of the functional approach. Modern linguistics pays special attention to the study of linguistic facts and structures in the conditions of their functioning. There is a separate direction in linguistics - functional. The study of the structure of natural languages based on the functional principle is defined as a functional approach, functional linguistics, functional grammar. The basis of the functional approach is the study of the functional specificity of linguistic units. One of the tasks of functional linguistics is to explain the language form through its function. The key concept of functional linguistics - "function" - is interpreted ambiguously in the literature. Most researchers understand the function of language units as their role, purpose, and purpose of use. Key words: participle, functioning, literature, linguistic , grammar, key concept. The analysis of linguistic literature, according to the subtle observation of V.G.Gak, reveals a multiplicity of interpretations of the concept of "functional". The term "functional" is defined, for example, as actualized (speech), frequency-quantitative. Among the key provisions of functional grammar that form the basis of our research are the following. According to A.V. Bondarko, "the concept of "functioning of language units" includes the interaction of the system and the environment." The analysis of the functioning of grammatical forms involves the study of lexical, syntactic, contextual and other conditions of their use. The functional potential inherent in a certain means determines the choice of language means in the process of speech. The analysis of the main syntactic functions of the English participle shows that the participle is able to exhibit both verbal and adjectival properties.
Academic Journal
Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке. :68-70
Liy ta’lim muassasalari talabalarida muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda rolli (o‘yinli) muloqot: 247 OLIY TA’LIM MUASSASALARI TALABALARIDA MULOQOT KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA ROLLI (O‘YINLI) MULOQOT A.A.Xasanov ( SamDU O‘zFinPI) Abstract. This article emphasizes the need to focus on the formation of "communication competence", which involves changing the process of professional development of students of pedagogical universities. It is said that he should strive to improve it throughout his career. Keywords: communication competence, future teacher, approach, intensive teaching, role communication, communication situation, verbal and nonverbal means, authentic materials Respublikamizda xorijiy tillarni o‘rganishga bo‘lgan talab va munosabat yildan-yilga oshib bormoqda. Xorijiy tillarni o‘qitish sifatini oshirish maqsadida bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 8-oktyabrdagi PF-5847-sonli qarori, “O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirish faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 19-maydagi PF-5117-sonli qarorlari fikrimizning yaqqol isbotidir O‘zbekistonning umumjahon ta’lim muhitiga kirishi, mehnat bozorida chet tilining kasbiy ahamiyati pedagogik OTMda chet tilini o‘qitishni, pedagogik OTM talabalarining kasbiy rivojlanishlari jarayonini o‘zgarishini nazarda tutuvchi, «muloqot kompetensiyasi»ni shakllantirishga yo‘nalganligini talab etadi. Bo‘lajak o‘qituvchi mazkur kompetensiyaga ega bo‘lishi va pedagogik OTMda o‘qish vaqtida uni egallashga ongli intilishi hamda butun kasbiy yo‘li davomida uni takomillashtirishga intilishi kerak. Til obyektiv voqyelik to‘g‘risidagi fikrni ifodalash vositasi hisoblanib, uning xususiyatlari va qonuniyatlari boshqa fanlarning predmeti hisoblanadi, ushbu ma’noda til o‘quv fan sifatida “fanlararo” hisoblanadi. Muloqot kompetensiyasini rivojlantirish davomida shaxsiy yo‘naltirilgan, madaniyatshunoslik va kreativ kabi yondashuvlarni amalga oshirish jarayonida ta’lim oluvchining shaxs xususiyatlarini inobatga olish, o‘quv jarayonining muloqot motivasiyasiga katta e’tibor qaratiladi. Chet tilini egallash usullari qatorida rivojlantiruvchi imkoniyatga ega bo‘lgani afzal hisoblanadi: fikr uyg‘otadi, uni ifodalash vositalarini rivojlantiradi, hissiyotlarni, obrazli tasavvurlarni boyitadi, muloqotning umumiy madaniyatini va umuman ijtimoiy xulqni takomillashtiradi. Chet tili bo‘yicha mashg‘ulotlarda intensiv o‘qitish prinsiplarini amalga oshirish – o‘quv materialini va o‘quv jarayonini rolli (o‘yinli) tashkil etish; G.A. Kitaygorodskaya tomonidan ishlab chiqilgan jamoaviy (guruhli) o‘zaro aloqalar pedagogik OTM talabalarida muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib hisoblanadi. Rolli muloqot ijtimoiy rollar bilan bog‘liq muloqot sifatida ifodalanadi, ya’ni ta’lim oluvchilar shunchaki shaxs sifatida emas, balki avvalo ma’lum ijtimoiy rollarning tashuvchilari siftida muloqot qiladilar. Har bir ijtimoiy rol ortida mazkur tilga oid jamiyatning madaniy xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan, jamiyat tomonidan belgilangan nutqiy va nonutqiy xulq me’yorlari mustahkamlanadi. Ta’lim oluvchilarning rollar-maskalarda ifodalangan ijtimoiy rollarni egallashlari, ta’lim oluvchini unga zarur bo‘lgan verbal va 248 noverbal standart strukturalarning me’yoriy bog‘liq majmui bilan rolni ijro etishi kerak bo‘lgan vaziyatga “tushirish”ga imkon beradi, bu ularni qo‘llashning mustahkam malakasini shakllantirishga ko‘maklashadi. Ammo barcha rollar ijtimoiy va shaxslararo bo‘lganligi sababli, ijro etiluvchi va haqiqiy rollar, lingvo-ijtimoiy-madaniy jihatdan nutqiy va nonutqiy xulqning me’yorlari va stereotiplari bilan bog‘liq, muloqot kompetensiyani rivojlantirish uchun ikki vazifani hal etish zarurati yuzaga keladi: 1) taklif etilgan rollarning maqsadi va ijro etish foydasini tushuntirish (o‘qitishdan avval maqsadga muvofiq); 2) o‘qituvchi tomonidan verbal va noverbal muloqot vositalari, modellari va xulq stereotiplari majmuini xorijiy va o‘z madaniy sosiumlarida aniq ifodalash va tabaqalashtirish. Muloqot kompetensiyasini rivojlantirish ijtimoiy-psixologik me’yorni, xulq ssenariylari va modellarini qo‘llash adaptiv ko‘nikmalarini rivojlantirish va tili o‘rganilayotgan jamiyatda ma’lum ijtimoiy yoki shaxslararo rolga xos bo‘lgan mazkur me’yorlarni stereotiplashtirishga imkon beruvchi shaxsiy-rolli o‘zaro aloqalarning muayyan sharoitlarini tashkil etishni nazarda tutadi. Muloqot vaziyatining barcha asosiy komponentlarini hisobga olishga katta e’tibor qaratish lozim bo‘lib, ularga quyidagilar taalluqli: muloqotchilar va ularning ijtimoiy rollari, ular orasidagi munosabatlar, muloqot maqsadi, mazmuni, vositalari, joyi, vaqti va kanallari. Ammo muloqot kompetensiyasining rivojlanishi nazarda tutilganida mazkur komponentlarni hisobga olishgina yetarli emas. Bu holatda o‘quv faoliyatini tashkil etishning asosiy birligi sifatida ta’lim oluvchilarga taklif etiladigan vaziyat didaktik vazifani hal etishi kerak, ya’ni vaziyatga mos nafaqat leksik-grammatik vositalarni, balki xulqning ma’lum stereotiplari va ssenariylarini ham kirituvchi me’yoriy nutqiy va nonutqiy xulqni ta’minlashi kerak. Modellashtirilgan vaziyatlar ta’lim oluvchilarga aniq bilimlarni berishi va verbal xulq qat’iy tartibga solinadigan va inson nimani amalga oshirishi mumkinligi va bunda nimani gapirishi mumkinligini to‘liq belgilab beradigan, standart nutqiy vaziyatlarda lingvo-ijtimoiy-madaniy me’yorlardan foydalanish malakalarini hosil qilishi mumkin. Shuningdek verbal vaziyatlarda nutq va xulq shakllarini tanlash ham muhim bo‘lib, ular nutq shakli mazmun bilan yaqin bog‘lanmagan bo‘ladi. Bunday vaziyatda suhbatdoshlarning ijtimoiy-shaxsiy o‘zaro munosabatlari, ularning umumta’limiy darajalari, muloqotchlar tomonidan qo‘llaniladigan suhbatning ohangi, noverbal vositalar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Mazkur tavsiflar ko‘pincha o‘zgarishi mumkinligi sababli, nutq shakli ham o‘zgarishi mumkin, ammo mazmun o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Guruhli o‘zaro aloqaning batafsil tahliliga berilmay, muloqot kompetensiyasining rivojlanishi nuqtai nazaridan ahamiyatli bo‘lgan ayrim jihatlarga to‘xtalib o‘tamiz: a) o‘quvchilar bir-birlari bilan faol muloqot qiladilar; b) ular o‘rtasida yaxshi o‘zaro munosabatlar yuzaga keladi; c) har kimning muvaffaqiyatining sharti boshqalarning muvaffaqiyati hisoblanadi. Talabalarga xos bo‘lgan nutqiy va nonutqiy xulq me’yorlari bilan tabiiyga yaqin vaziyatlarda muloqot qilib, o‘zaro aloqaga kirishadilar. Bunda ular nafaqat o‘zlarining bevosita suhbatdoshlariga, balki boshqa insonlarga ta’sir ko‘rsatuvchi fikrlarni inobatga olishlari zarur. Bu muloqotni o‘rgatishda muloqot xulqining refleksivligi jihatini kuchaytirishga olib keladi. O‘qish davomida talabalarning faol o‘zaro aloqalar ularning har birida o‘zini, o‘zining yangi nutqiy va nonutqiy xulqini yanada aniq idrok etish hamda muloqot bo‘yicha o‘z sheriklarini baholash ehtiyojini tug‘diradi. Shu tariqa, muloqot jarayonida insonning o‘z-o‘ziga, muloqotda o‘z xulqiga ekstrapolyasiyasi sodir bo‘ladi. 249 G.A.Kitaygorodskaya ta’kidlaganidek, intensiv o‘qitishda axborot almashish va o‘zaro boyitish jarayonida o‘quvchilarning doimiy faol jalb etilganliklarini ta’minlashi kerak bo‘lgan, o‘quv o‘zaro aloqalari turlari to‘g‘risidagi masala alohida ahamiyatga egadir. Buning uchun quyidagilar qo‘llaniladi: 1) juftlikda ishlash; 2) uchlikda ishlash; 3) kichik guruhda; 4) ikki jamoada; 5) o‘quvchi – guruh; 6) o‘qituvchi – guruh; 7) o‘qituvchi – kichik guruh tartibida ishlash va h.k. Muloqot kompetensiyasining rivojlanishi o‘qituvchi tomonidan tashkil etiladigan, ta’lim oluvchilarning haqiqiy muloqot faoliyatlarini modellashtiruvchi vaziyatlar orqali mumkin bo‘lganligi sababli, autentik materiallar (matnlar yoki videofonogrammalar), muammoli topshiriqlardan foydalanish, mazkur jarayonda samarali va mahsuldor hisoblanadi. Shu tariqa, o‘qitish jarayonida ta’lim oluvchini rolli xulqning ma’lum sifatlarini buyurib, o‘qituvchi unga yangi madaniyatga jalb etish, uni tushunish va haqiqiy muloqotni imitasiyalovchi jarayonda muloqot instrumenti sifatida qabul qilish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abdullayeva B.S. Fanlararo aloqadorlikning metodologik-didaktik asoslari (Ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishlardagi akademik litseylarda matematika o‘qitish misolida). Ped.fan.dokt…diss. avtoref. 2. Abdurakhmanova F.M. Psychosemantic features of translation into english in the scientific literature // Theoretical & applied science Учредители : Теоретическая и прикладная наука . – 2022. – №. 2. – С . 52-55. 3. Ashurov A.A. Kommunikativ kompetensiya tushunchasi va uning mazmun mohiyati. Scientific-methodological electronic journal “Foreign Languages in Uzbekistan”, 2020, No 1(30), 76–83. 4. Китайгородская, Г.А. Активизация учебной деятельности / Г.А. Ки - тайгородская. – М.: Изд - во Моск. гос. ун - та, 1982. – Вып. 11. – 173 с. 5. Китайгородская, Г.А. Методика интенсивного обучения иностранным языкам / Г.А. Китайгородская. – М.: Высш. шк. , 1988. – 342 с. 6. Ковальчук, М.А. Личность и ролевое общение в интенсивном обучении иностранным языкам / М.А. Ковальчук; Под ред. Г.А. Китайгородской. - М., 1990. - С. 19-27. 7. Коршунов, Н.Л. О природе закономерностей педагогической деятельности / Н.Л. Коршунов // Педагогика. – 1993. – № 5. – С. 58-61. 8. Ашуров, Шахобиддин саидович. "к проблеме типологии субстанциальных синтаксем (на примере английского и узбекского языков)." ученый xxi века 2 -5 (2016).
Academic Journal
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar: xorijiy tajribalar, istiqbolli izlanishlar va tillarni o‘qitishning innovatsion usullari. :247-249
Germanistikada gapning ikkinchi darajali bo‘laklarini ifodalash usullari: 37 GERMANISTIKADA GAPNING IKKINCHI DARAJALI BO‘LAKLARINI IFODALASH USULLARI A.A. Tursunov (SamDCHTI) Nominativ holatdagi otlar germanistikada gapning asosan ikkinchi darajali bo‘laklarini ifodalash usuli sifatida deyarli qayd etilmagan. Agar bunday mulohazalar aytilsa, qoida tariqasida, ular nominativning als va wie bog‘lovchilari bilan birikmalarini anglatadi, ular taqqoslashning oddiy yoki alohida holatlari va predikativ atributlar sifatida talqin etiladi [Tsyganova, 166]. Ushbu morfologik shaklning obgleich bog‘lovchisi bilan ishlatilishining yagona misoli M. G. Arsenyeva va boshqalarning “Nemis tili grammatikasi” da keltirilgan [Arsenjewa 290], bu erda u istesno holat sifatida tavsiflanadi: Obgleich der Jungere , war Viktor Hübert gegenüber der überlegene und der Gebende (W. Bredel). Bog‘lovchisiz nominativning gapning tobebo‘lagi sifatida ishlatilishining barcha holatlari, sub’ekt va predikat funktsiyalaridan tashqari, tilshunoslar tomonidan “erkin ilovalar” deb tasniflanadi, garchi ba’zida bunday nominativ belgi bilan bir vaqtda bog‘lansa ham. Demak, aslida J.Erben quyidagi jumlalarda nominativda alohida ot bilan ifodalangan bo‘laklarni “to‘g‘ri qo‘llanish”dan ajratmaydi [Erben, 116]. Besitzerin eines Hauses mit vielen Mietern , glaubte sie mit ihrem guten Herzen immer wieder an Menschen, um immer wieder... um den Mietzins gebracht zu werden (V. Shmidtbonn); Ein Gespenst , ging er von uns (V. Shmidtbonn); Er hat, ein weiser Schüler des Ptolemäus und der griechischen Philosophen, die neuen Sterne beobachtet (St. Tsvayg). Bunday ajratilgannominativ komponentlarni baholash boshqa germanistlar orasida o‘xshashdir, agar ular bunday konstruktsiyalar haqida umuman fikr bildirgan bo‘lsalar [Jung, 85; Revzin, II, 173]. Alohida nominativ bilan bog‘langan mavzu deyarli har doim muhim mavzudir. Shunday qilib, ularning hol shakllari, son shakllari va ko‘pincha rod razryadlarining parallelligi haqida gapirish joizdir. Ajratilgannominativ sub’ektning belgisini ifodalaydi va unga boshqa ot beradi. Shu bilan birga, sub’ektning atributi faqat sub’ektning ob’ektiv belgilangan sifatini u amalga oshiradigan harakat (uning holati) bilan bir vaqtda konjugatsiya qilish sharoitida amalga oshiriladi. Shunga ko‘ra, shaxs sifati ta’rif, ikkinchi bo‘lak, grammatik jihatdan faqat otga bo‘ysunuvchi shaklda emas, balki bosh bo‘lak orqali uzatiladi. Ko‘rib chiqilayotgan konstruksiyalarning tizimli tashkil etilishi alohida ijobiy qo‘llanilishi bo‘lgan konstruksiyalardan farq qiladi. Ularning orasidagi farq, ajratilgan nominativ gap boshida bo‘lib, shaxs shaklidagi fe’ldan keyin kelganida yaqqol ko‘rinadi. So‘z tartibi mezoni nominativ komponentning birlamchi atamalar darajasiga tegishli ekanligini ko‘rsatadi. Bunday tuzilmalarga o‘xshab, konstruktsiyalar ham o‘zgartirilishi mumkin (agar bunga bo‘lakning kontekstual ma’nosi to‘sqinlik qilmasa) va alohida nominativ boshqa pozitsiyani egallagan konstruktsiyalarbilan ham ifodalanadi: Ein weiser Schüler des Ptalemäus , hat er die neuen Sterne beobachtet. Aksincha, bunday bo‘laklarni birinchi navbatda nisbiy otga kontakt post pozitsiyasiga ko‘chirish dargumon yoki oddiygina imkonsizdir, shu bilan birga bunday o‘lchamdagi masofaviy ilovalar bilan bunday operatsiyani bajarish mumkin; Er, ein Gespenst , ging von uns. Alohida nominativning ustuvorligi uning gapning predikativ asosi bilan bog‘liqligini aks ettiradi, garchi uning mavjudligi predikatning valentligi bilan hech qanday tarzda bog‘lanmaydi. Birlamchi pozitsiya, predikatlarning mos kelmasligi, sub’ekt va predikat 38 bilan bir vaqtda konjugatsiya bizni ushbu nominativbo‘lakni determinantlar sinfiga kiritishga undaydi. Oddiy atamalar orasida uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri parallelligi yo‘q. Birinchidan, o‘zbek va nemis tillari o‘rtasidagi jumlalarni qurish tartibi, so‘zlar tartibidagi farqlar bunday bo‘laklarni bir xil talqin qilishga imkon bermaydi. O‘z tabiatiga ko‘ra ushbu sintaktik sath uchun mo‘ljallanmagan morfologik shakl paydo bo‘ladi. Ikkinchidan, alohida determinativ nominativ ko‘pincha sifat va haqiqatda shartli (kauzal, konsessiv) bo‘laklarni birlashtirganligi sababli, ular odatda xarakterlovchi intilish, masalan, predikativ atribut bilan oddiy determinantlar tomonidan etkazilmaydi. Uchinchidan, sifat va holat-sifat belgi bog‘lovchisiz ot deb ataladigan narsa bilan taqqoslash orqali alohida nominativda ifodalanishi mumkin. Ushbu omillarning kombinatsiyasi ko‘rib chiqilayotgan ajratilgan nominativning o‘ziga xosligini yaratadi. Birlamchi ajratilgan nominativ – aniqlovchining ichki tasnifi uchun uning gapdagi odatdagi va mumkin bo‘lgan joylashuvi, qolgan jumla bo‘laklari bilan turli semantik-sintaktik aloqalariga mos keladigan mezondan foydalanish tavsiya etiladi. Misollardan ko‘rinib turibdiki, har bir ajratilgan nominativni jumlaning oxiriga havola qilish mumkin emas: Du fliegst Vogel in Luften , schwimmst Fisch im Meer (H. Hesse) [Erben, 116]; Er ging von uns, ein Gespenst , lekin: Er hat die neuen Sterne beobachtet, ein weiser Schüler des Ptolemäus . Ushbu misollarni ko‘rib chiqamiz. U konstruksiyalarda uchraydi, ularning predmeti deyarli har doim shaxs otlari o‘rnini bosuvchi er/sie olmoshlari bilan, juda kamdan-kam hollarda 2-shaxs olmoshlari yoki otlar bilan ifodalanadi. Otlashgan shaxsni aniqlagan holda, ajratilgan nominativ bir vaqtning o‘zida predikat bilan sababiy yoki kontrastiv-konsessiv aloqaga ega. Sabab-sifat ma’nosining alohida nominativiga ega misollar: Ein Liebling des Glücks, heiratete er die Tochter seines reichen Chefs und wurde ein mächtiger Mann (W. Schmidtbonn) [Erben, 116]; Er hatte ein Stück von der Welt gesehen,.. war in Amsterdam und in Paris gewesen und hielt, ein aufgeklärter Mann, bei Gott nicht alles für verurteilungswürdig, was außerhalb der Tore seiner giebeligen Vaterstadt lag [Mann, Budd., 10]; Fronto hatte, der sehr kluge Mann, den fressenden Ärger über die Flavier, die ihn hier versauern ließen, hinuntergeschluckt (Feuchtw., Nero, 78). Ma’lum darajada, bu nominativ alohida ilova bilan taqqoslanadi, mavzuga bo‘ysunadi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘z tartibida unga ergashadi. Shuningdek, u predmetning predmet ta’rifini ham o‘z ichiga olishi mumkin, qandaydir tarzda predikat harakatining bajarilishini tushuntiradi. Biroq, sabab-oqibat ma’nosi (shaxsning harakat sifati) bu erda faqat qo‘shma va tasodifiydir; bundan tashqari, mavzu odatda ot bilan ifodalanadi. ...der Direktor, ernster und in geselligen Dingen unerfahrener Arbeitsmensch, wie er war, gedachte seine Mußestunden der intimen Häuslichkeit zu widmen... [Mann, Budd., 457]. Ko‘rib chiqilayotgan ajratilgan nominativ sabab bog‘lovchisi bilan tavsiflanganligi sababli, uni sabab holatlari bilan solishtirish tabiiydir. Ikkinchisi, oddiy jumlada, asosan, kombinatsiyalarning sababiy ma’nosini aniq ko‘rsatadigan va kontekstdan tashqari otlarni old qo‘shimchalar bilan birlashtirish orqali ifodalanadi; … wegen der Bauarbeiten, vor Kälte, aus Angst va boshqalar. Nominativ komponent esa faqat ma’lum bir semantik-sintaktik vaziyatdagina sabab ma’nosini oladi va shunga mos ravishda joylashishi bilan chegaralanadi. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Циганкова И.А. Проблема предикативного определения в современном немецком языке. Л., 1954. – С. 149 -169 2. Arssenjewa M.G. u.a. Grammatik der deutschen Sprache. M.,1960. – 436 S. 3. Erben J. Abriß der deutschen Grammatik. Berlin, 1964.- 316 S. 4. Jung W. Grammatik der deutschen Sprache. Leipzig, 1966. 518 S.
Academic Journal
Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar: xorijiy tajribalar, istiqbolli izlanishlar va tillarni o‘qitishning innovatsion usullari. :37-39
Academic Journal
IEEE Transactions on Cybernetics IEEE Trans. Cybern. Cybernetics, IEEE Transactions on. 51(12):5859-5870 Dec, 2021
Conference
2015 16th International Conference on Research and Education in Mechatronics (REM) Research and Education in Mechatronics (REM), 2015 16th International Conference on. :301-308 Nov, 2015
검색 결과 제한하기
제한된 항목
[검색어] Har, A.A.
발행연도 제한
-
학술DB(Database Provider)
저널명(출판물, Title)
출판사(Publisher)
자료유형(Source Type)
주제어
언어